Ο γάμος του Ένγκελς

[Με αφορμή την ταινία «Όταν ο Μαρξ συνάντησε τον Ένγκελς»]

του Αναγνώστη Λασκαράτου
Η ταινία (‘The Young Karl Marx’ ο αυθεντικός τίτλος), κάνει αναφορά και στην ερωτική σχέση του Ένγκελς με δυο αδελφές, μια πτυχή της ζωής του που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστή στην Ελλάδα. Να πω εισαγωγικά πως αξίζει να δει κανείς αυτό το φιλμ, που δείχνει την εξαθλίωση του προλεταριάτου, την ιστορική αναγκαιότητα του εργατικού κινήματος, την αναλγησία της μεγαλοαστικής τάξης της εποχής και ιδιαίτερα αυτών που καρπώνονταν τα πλούτη που δημιούργησε η ιστορική εξέλιξη της βιομηχανικής επανάστασης. Η φιγούρα του Ένγκελς, του ιδεολόγου γιού ενός σκληρού βιομήχανου υφαντουργίας κυριαρχεί στην ταινία μαζί με αυτήν του Μαρξ, που στηρίζεται οικονομικά από τον φίλο του και φυτοζωεί με την πολύτεκνη οικογένειά του, προϊόν του έρωτά του με την  αριστοκράτισσα Jenny von Westphalen, η οπoία αποκηρύχτηκε από τους δικούς της με αυτόν το γάμο με έναν Εβραίο και επαναστάτη. Η ταινία λειτουργεί και ως μια υπόμνηση πως ανεξάρτητα από τη θλιβερή κατάληξη των κομμουνιστικών καθεστώτων, η αφετηρία του Μαρξισμού περιέχει ένα βαθύτατο ηθικό και ουμανιστικό περιεχόμενο, είναι τέκνο του Διαφωτισμού και δείχνει τι Κόλαση θα ήταν η ανθρωπότητα χωρίς όλους αυτούς τους Επαναστάτες, θεωρητικούς και πρακτικούς, που προσπάθησαν να εντοπίσουν τις αιτίες της κοινωνικής αδικίας και να πολεμήσουν τον αφόρητο πόνο που αυτή γεννούσε και γεννά μέχρι σήμερα, ακόμη και στην Ευρώπη, σε πολύ μικρότερο βαθμό ασφαλώς. Το μόνιμο βέβαια ερώτημα είναι πως μπορεί να χτυπηθεί η τραγωδία του τρίτου κόσμου και να επιταχυνθεί η πορεία της ανθρωπότητας προς έναν καλύτερο κόσμο, για όσους τουλάχιστον το πιστεύουν και θέλουν την πρόοδο.

Ο Φρίντριχ Ένγκελς της δεκαετίας του 1840 ήταν ένας κοινωνικός και γλωσσομαθέστατος νεαρός άνδρας, λάτρης του ποτού, της γυναίκας και δυστυχώς και του κυνηγιού της αλεπούς (“Engels, the Red who rode to hounds”-‘ΤheTelegraph’, 2.5.2009), το οποίο εγώ προσωπικά είναι το μόνο στίγμα που βρίσκω σε μια πράγματι φωτεινή προσωπικότητα. Ο πατέρας του τον έστειλε  στην Αγγλία τέλη του 1842, για να αναλάβει το εκεί οικογενειακό εργοστάσιο και για να προστατεύσει τον ριζοσπάστη γιό από τη πρωσική αστυνομία. Σε ότι αφορά στη σεξουαλική ζωή του Ένγκελς, κάποιοι επισημαίνουν αντιφάσεις. Ο αναμφισβήτητος φεμινισμός του, σκοντάφτει ενδεχομένως σε πτυχές της ιδιωτικής του ζωής, αν αυτές κριθούν κακόπιστα. Ο Tristram Julian William Hunt, ένας πρώην βουλευτής του Εργατικού κόμματος, ιστορικός, λέκτορας του Queen Mary University of London και τακτικός συνεργάτης των έγκυρων Guardian και Observer, σε άρθρο του («Tristram Hunt on Friedrich Engels–ένας παράξενα διαφωτισμένος σεξιστής»,  The Guardian, 29 April 2009), που το βρίσκουμε και  στο βιβλίο του «The Frock-Coated Communist: The Revolutionary Life of Friedrich» Εngels, τον παρουσιάζει σαν επίμονο κυνηγό γυναικών, που καταδίκαζε την πορνεία και που αν και αποδοκίμαζε την εργατική εκμετάλλευση των γυναικών άντλησε πιθανότατα τις δυο ερωμένες του από την επιχείρηση του πατέρα του. Μάλιστα τον κατηγορεί πως έμπλεξε με μια σειρά από Γαλλίδες φιλενάδες που τις παρομοιάζει με πόρνες, στη διάρκεια της σύντομης διαμονής του στο Παρίσι (1844) και πως έγινε αποδέκτης κατηγορίας βιασμού την οποία ο ίδιος απέκρουε με οργή. Στην ίδια εφημερίδα έχει απαντήσει 8 ημέρες μετά (7.5.),  o δημοσιογράφος και συγγραφέας John Green, («Engels: A Revolutionary Life»), παλιός συντάκτης του μαρξιστικού περιοδικού τέχνης Artery, πρώην τηλεοπτικός παραγωγός ντοκιμαντέρ και υπεύθυνος επικοινωνίας ενός από τα μεγαλύτερα εργατικά  συνδικάτα της Μ.Βρετσανίας το UNISON. «Response: John Green: Friedrich Engels δεν ήταν υποκριτής». Οι υποτιθέμενες πόρνες των Παρισίων (“les grisettes”) ήταν σεξουαλικά απελευθερωμένες εργάτριες. Δεν ήταν ιδιοκτήτης αλλά υπάλληλος του πατρικού κλωστηρίου και δεν εκμεταλλευόταν ως εργάτριες τις δυο αδελφές. Επιπλέον ο Ένγκελς περνούσε τον περισσότερο ελεύθερο χρόνο του στο φτωχικό της εργάτριας συντρόφισσάς του που θα τη δούμε παρακάτω, το οποίο του φαινόταν σαν καταφύγιο από τον καπιταλιστικό τρόπο ζωής, που μπορούσε άνετα να έχει στην υπηρεσιακή κατοικία του στην πόλη. Πολλοί επίσης έχουν κατηγορήσει τον Ένγκελς με αφορμή το περιβόητο γράμμα του (1869) στο Μαρξ, και ως ομοφοβικό («Engels, homophobia and the left»- Columbia University).  Όμως αυτή η αδέξια και αυστηρά ιδιωτική επιστολή, πρέπει να ιδωθεί στα πλαίσια κοινωνιών στις οποίες δεν είχαν ακόμη εκφραστεί επιστημονικές απόψεις και ακτιβιστικές κινήσεις υπέρ των δικαιωμάτων των ομοφυλόφιλων και κάτω από το πρίσμα της προφανούς άγνοιας του Ένγκελς, γύρω από αυτήν την απολύτως ξένη σε αυτόν τάση.

Νομίζω πως ακόμη και μέσα από τις αναπόφευκτες αντιφάσεις του (τον κατηγορούν πως δεν εγκατέλειψε ολοκληρωτικά και μόνιμα τον οικογενειακό πλούτο και την πατρική επιχείρηση, λες και θα έβγαινε κάποιος κερδισμένος από αυτό), ο Ένγκελς,  αποτελεί το ζωντανό παράδειγμα πως ένας δίκαιος άνθρωπος μπορεί να πολεμήσει τη δική του τάξη, στο βαθμό που αυτή είναι η αιτία της αδικίας, πέρα από τα αδιαμφισβήτητα ταλέντα του διανοητή και από το πάθος του Επαναστάτη, που τα διέθετε σε αφθονία. Προφανέστατα ήταν και ένας ερωτύλος νέος που στράφηκε προς τις εργάτριες όχι για να περάσει την ώρα του σε προνομιακά άνισες σχέσεις, αλλά για να βρει την ισότιμη σύντροφο της ζωής του, ενώ θα μπορούσε να κάνει έναν πολύ πλούσιο γάμο με μια εκλεπτυσμένη μεγαλοαστή, να κάνει παιδιά και όλα αυτά που ο μέσος άνθρωπος θεωρεί στοιχεία μιας αξιοζήλευτης ζωής. Και οι δυο επίσημες συντρόφισσες της ζωής του ήταν αγράμματες αλλά ευφυείς και έντιμες, συνειδητοποιημένες ταξικά εργάτριες, με ιδιαίτερη αίσθηση αξιοπρέπειας και αυτοεκτίμησης.

Το φιλμ τοποθετείται μέσα στο επαναστατικό πλαίσιο της εποχής, δείχνοντας τις επαφές των Μάρξ και Ένγκελς με τα ανατρεπτικά κινήματα της Ευρώπης. Αντιγράφω λίγα λόγια γι’αυτά και για το κλίμα της εποχής από τον ‘Ριζοσπάστη’ (11.9.2011): «Η ίδρυση της Διεθνούς Ενωσης Εργατών (1η Διεθνής)». «..έχουμε τις εξεγέρσεις στη Λυών το 1831 και το 1834, την εξέγερση των υφαντουργών της Σιλεσίας το 1844, ενώ στην Αγγλία οργανώνεται το κίνημα των Χαρτιστών, που σύμφωνα με τον Λένιν είναι το πρώτο πραγματικά μαζικό,…επαναστατικό κίνημα…Την ίδια εποχή έδρασαν και άλλες εργατικές ενώσεις με διεθνιστικές προλεταριακές αντιλήψεις, όπως η «Ένωση των Προγραμμένων 1834-1836», η «Ένωση των Δικαίων 1836-1839», οι «Αδελφωμένοι Δημοκράτες» που ιδρύθηκε στο Λονδίνο από Άγγλους και άλλους Ευρωπαίους εξόριστους….Στη Γαλλία … τον Μπάμπεφ, την Φλώρα Τριστάν, που έγραψε στο Παρίσι μπροσούρα για την ανάγκη ίδρυσης πλατιάς διεθνιστικής οργάνωσης (Ενωση Εργατών), η οποία θα έπρεπε να δημιουργήσει επιτροπές σε όλες τις πρωτεύουσες της Ευρώπης για την ανάπτυξη του εργατικού αγώνα..».

Όπως δείχνει και η ταινία, ο συγγραφέας του περίφημου «Η καταγωγή της Οικογένειας της ατομικής ιδιοκτησίας και του Kράτους» (1884), αγάπησε στα 1840 μια αγωνίστρια εργάτρια του πατρικού εργοστασίου στο οποίο ήταν υποχρεωμένος να εργάζεται ως αφεντικό και ο ίδιος, αντιμετωπίζοντας τεράστια συνειδησιακά και πρακτικά προβλήματα. Ο Ένγκελς δεν κληρονόμησε ποτέ την υφαντουργική επιχείρηση-όταν πέθανε ο πατέρας του, η οικογένειά του φοβόταν ότι θα σπαταλήσει την κληρονομιά «στους κομμουνιστές φίλους του» και δεν ήταν σε θέση να αποσύρει κεφάλαια από αυτήν για 20 χρόνια. Έφυγε από εκεί το 1869, αλλά διατήρησε μετοχές και επένδυσε στο χρηματιστήριο, για να προσφέρει ένα εισόδημα που του επέτρεπε να συνεχίσει να υποστηρίζει τον Μαρξ και να γράφει και να παλεύει για το σοσιαλισμό. Η εργάτρια ήταν μια 19χρονη Ιρλανδή, η Mary Burns, της οποίας δυστυχώς δεν έχει διασωθεί καμία φωτογραφία ή απλή απεικόνιση. Ο πατέρας της ήταν φύλακας σε μύλο βαμβακιού. Στο φιλμ αναπαρίσταται ως μια ωραία νέα στο πρόσωπο της Βρετανίδας Hannah Steele, η οποία του έδειξε πως ζούσε η εργατική τάξη περπατώντας μαζί του στους δρόμους του Σάλφορντ και του Μάτζεστερ. Συζούσαν για 23 χρόνια χωρίς να παντρευτούν, ενάντια στα κοινά ήθη της εποχής. Η Μαίρη πέθανε 41 ετών το Γενάρη του 1863, κανείς δεν ξέρει τον τάφο της. Ο Μαρξ σε γράμμα του λίγο μετά το θάνατό της στο φίλο του την περιγράφει ως  πολύ καλή φύση και πνευματώδη. Σε ένα παράλληλο συλλυπητήριο γράμμα η κόρη του Μαρξ Ελεονόρα, την περιγράφει ως ωραία χαριτωμένη και πνευματώδη γυναίκα που είχε εκπέσει τελικά στο πιοτό («MARY BURNS SUPERSTAR», Salford Star, issue 6, Winter 2007). Η ίδια Ελεονόρα αυτοκτόνησε μαζί με τον άντρα της Πωλ Λαφάργκ στο Παρίσι το 1011  («Eυθανασία και Αυτοκτονία»).  Τη Μαίρη διαδέχτηκε στην καρδιά του Ένγκελς η αδελφή της Lizzie (Λυδία-φωτ.).  Πέθανε 15  χρόνια μετά, στις 12 Σεπτεμβρίου 1878, χτυπημένη από καρκίνο. Ο Ένγκελς την παντρεύτηκε μια μέρα πριν πεθάνει. Σε γράμμα του προς τη μαχητική Γερμανίδα σοσιαλδημοκράτισσα Johanna Caroline (Julie) Bebel, γράφει: «Η γυναίκα μου ήταν παιδί του ιρλανδικού προλεταριάτου και η παθιασμένη της αφοσίωση στην τάξη της με βοήθησε τόσο πολύ στις δύσκολες ώρες πολύ περισότερο από ότι θα έκανε η κομψότητα μιας εκλεπτυσμένης μεσοασταστής διανοούμενης. Αλλά και η Ελεωνόρα έγραψε («Mary and Lizzy Burns»–‘Manchester’s Radical History’-MARCH 15, 2010 BY SARAH IRVING), πως η Λίζι ήταν ανίκανη να διαβάσει, αλλά ήταν από τις πιο καλόψυχες γυναίκες που μπορούσες να βρεις».

O Μαρξ που σύμφωνα με μια εκδοχή είχε ξεχάσει to 1863 να συλλυπηθεί άμεσα με μια κατάλληλη επιστολή το φίλο του στο θάνατο της Μαίρης έδειξε κάποια περιφρόνηση στη  Λίζι, αντιδρώντας σε επιστολή του προς την Ελεονόρα.  Η κόρη του ήταν μάρτυρας μαζί με την ‘Pumps’ (Mary Ellen Rosher, ανιψιά της μακαρίτισσας) και την κυρία Renshaw (οικογενειακή φίλη του ζεύγους) της καταγραφής των υπαρχόντων της, και του είχε περιγράψει πως για έναν πάκο της αλληλογραφίας της νεκρής, ο Έγκελς ζήτησε να καεί αμέσως, αρνούμενος να τα δει, εξηγώντας στους τρεις παριστάμενους φίλους, πως ήταν βέβαιος για τη συζυγική της πίστη. Μπορεί να βρισκόμαστε μπροστά σε μια ανταγωνιστική αντιμετώπιση αντιπάθειας προς τη γυναίκα του καλού φίλου, που δεν είναι σπάνια μεταξύ στενών φίλων, ακόμη και τόσο αξιόλογων ανθρώπων, γιατί όπως εξηγούσε η κυρία Renshaw, φίλη του ζεύγους Ένγκελς, στην Τούσι (Eλεονόρα Μαρξ) αργότερα, η κίνηση του Ένγκελς ήταν αυτονόητη, αφού αυτός έγραφε και διάβαζε την αλληλογραφία της νεκρής που δεν περιείχε γι’αυτόν μυστικά («The Frock-Coated Communist: The Revolutionary Life of Friedrich Engels»). Στο έργο του William Otto Henderson  «The Life of Friedrich Engels» (Τομ. 2, Psychology Press, 1976. σελ.567), εμφανίζεται να είναι ο Μαρξ ο καχύποπτος μάρτυρας του περιστατικού, που το περιγράφει με επιστολή του στην Ελεονόρα.

Από το 1836 ίσχυε στην Αγγλία η δυνατότητα του πολιτικού γάμου. Δεν μπορεί όμως να ήταν αυτός ο τύπος γάμου που επέλεξε ο Ένγκελς να κάνει με την ετοιμοθάνατη Λίζι. Όλες οι πηγές που βρήκα, αφού λίγοι αναφέρονται σε αυτή την άχαρη λεπτομέρεια, μιλούν για γάμο που έγινε για να ικανοποιήσει τις θρησκευτικές πεποιθήσεις της συντρόφου του. Μόνο Kαθολικός γάμος μπορούσε να εκπληρώσει αυτήν την παράμετρο για μια Ιρλανδή και πέρα από αυτό μόνο ένας παπάς και όχι ένας γραφειοκράτης θα μπορούσε να βρεθεί υπηρεσιακά στο προσκεφάλι μιας ετοιμοθάνατης. Προσωπικά πιστεύω πως σε τίποτα δεν θίγει την αθεϊστική υπόληψη και συνέπεια του Ένγκελς αυτός ο γάμος. Ίσα ίσα μαρτυρεί μια ανθρωπιά, την αγάπη του για τη σύντροφό του, ευρύτητα πνεύματος και μια υγιή ανοχή. Περιγραφή της τελετής δεν νομίζω να έχει καταγραφεί κάπου, μπορούμε όμως να τη φανταστούμε. Η ιστορία δεν φαίνεται να έσωσε το όνομα του ιερέα, ίσως γιατί κανείς δεν ενδιαφέρεται, αλλά μια έρευνα στα αρχεία της πλησιέστερης ενορίας, πιθανότατα θα το αποκάλυπτε.

Μια και γίνεται κουβέντα, σε ότι αφορά στη θρησκευτική πεποίθηση του Ένγκελς, αυτή ξεκίνησε ως χριστιανική πίστη στα πολύ μικρά του χρόνια, μιας και προερχόταν από προτεσταντική οικογένεια και σταδιακά έδωσε τη θέση της στον αγνωστικισμό και στην αθεϊα, που του προέκυψε λίγο μετά τα 18, όταν στα 1838 ήλθε στη Βρέμη σε επαφή με τους ‘Νέους Εγελιανούς’, μια ομάδα από αριστερούς διανοούμενους που περιλάμβαναν τον Θεολόγο και Ιστορικό Bruno Bauer και τον αναρχικό Μαξ Στίρνερ. Σώζεται και η σχετική αλληλογραφία του με δυο ευσεβείς φίλους του και πρώην συμμαθητές, που θα απορριφθούν σύντομα, τους Wilhelm και Friedrich Graeber, εκπαιδευόμενους ιερείς (Βλ. και «Revolutionary Christianity: Friedrich Engels»).

Νομίζω πως η ζωή του Ένγκελς, προσφέρεται και σήμερα στα καλύτερα παιδιά της μεγαλοαστικής τάξης, που κατέχουν καλλιέργεια και μόρφωση και δεν πέφτουν στον πειρασμό της αλαζονείας, ως το ιδανικό μιας δικαιωμένης στον έλεγχο του χρόνου και των ανθρώπων ζωής, ως «μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας».

Το τρέιλερ της ταινίας:

Advertisements
This entry was posted in Γράμμα από το Ληξούρι, Για την Αριστερά, Πολιτισμός-Τέχνες, κοινωνία/πολιτική, stoxasmoi. Bookmark the permalink.

10 Responses to Ο γάμος του Ένγκελς

  1. Ο/Η doulosofos λέει:

    Μόνο στην Ελλάδα λιβανίζουμε ακόμα έναν παρακμιακό πλούτακα, και τον αποτυχημένο μπεκρή φίλο του. «Η ζωή θα δείξει» έλεγε ο Φλωράκης και η ζωή έδειξε ότι οι μεγαλοστομίες των δύο μποέμ φίλων όπου εφαρμόστηκαν έφεραν φτώχεια και άγρια εκμετάλλευση. Η Χούντα του Παπαδόπουλου συγκρινόμενη με αυτά τα καθεστώτα που τις ρίζες τους έχουν στον Διαφωτισμό, (εδώ πέφτει το γέλιο της αρκούδας), μοιάζει με Πολιτεία Αγγέλων.

    • Ο/Η Po λέει:

      Δεν λιβανίζουμε, υπάρχει το θυμικό μιας πραγματικότητας που έζησε εκατομμύρια κόσμος, υπάρχει ένα πείραμα της ανθρωπότητας που στοχαστές του χθες και του σήμερα ακόμη μελετούν και προβληματίζονται παράγοντας Λόγο, προβληματισμό και διάλογο που μόνο οφέλη μπορεί να προσκομίσει, προετοιμάζοντας το έδαφος με τον Λόγο και την ελεύθερη άποψη για μια καλύτερη, δημοκρατικότερη κοινωνία του μέλλοντος. Με αυτόν τον συνεχή ‘διάλογο’ μεταξύ παρόντος και παρελθόντος πορευόταν πάντα η ανθρωπότητα.
      Άλλος δρόμος ουδέποτε υπήρξε.

    • Ο/Η laskaratos λέει:

      Αυτοί οι «μποέμ», εμπνέουν ακόμη σκηνοθέτες, συγγραφείς, ηθοποιούς, στοχαστές, εργάτες.
      Δεν φταίνε αυτοί για τα αποτελέσματα των μαρξιστικής έμπνευσης εξουσιών, τουλάχιστον όχι περισσότερο από ότι φταίει ο Χριστός για τις Εκκλησίες που εγκληματούν στο όνομά του.

      Ακόμη περισσότερο νομίζω πως είναι φανερό πως αν δεν υπήρχαν αυτοί,η μοίρα των εργαζομένων θα ήταν πολύ χειρότερη και οι αστικές Δημοκρατίες δεν θα είχαν βελτιωθεί τόσο πολύ. Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Ευρώπης, που ήταν και είναι ότι καλύτερο άσκησε εξουσία, εμπνεόντουσαν κι αυτά από ένα πλέγμα ιδεών με μαρξιστικό υπόβαθρο.
      Πρέπει οι φιλελεύθεροι αστοί να βρουν τη δύναμη να ασκήσουν στις Δημοκρατίες τους την αυστηρή κριτική που πρέπει, γιατί και οι αστικές Δημοκρατίες βαρύνονται με τρομερά εγκλήματα, τεράστιες κοινωνικές αδικίες και καταλήστευση του πλούτου τριτοκοσμικών λαών.

      Στα καθ’ημάς, αρκεί να δει ο αστός Δεξιός ή Κεντρώος, ιδιαίτερα ο πρώτος, τη διαφθορά του αστικού πολιτικού κόσμου, τον αυταρχισμό της εξουσίας, την κατάσταση στη Δικαιοσύνη, στην Αστυνομία, στην κρατική Εκκλησία, για να αντιληφθεί πως πρέπει να είναι και λίγο αυτοκριτικός πριν ισοπεδώσει την αριστερή διανόηση και όσους εξακολουθούν να παίρνουν κάποιες από τις ιδέες της στα πολύ σοβαρά..

  2. Ο/Η Zωζώ Σαπουνάκη,μεταλλωρύχα λέει:

  3. Ο/Η Αριστείδης Καρατζόγλου λέει:

    Εξαιρετικό άρθρο, κε Λασκαράτε. Υποκλινόμαστε στις ευγενείς προθέσεις και την συνεπή ανθρωπιστική στάση της ζωής του. Οι όποιες ασυνέπειες είναι αναπόφευκτες στο διάβα μιας πολυδιάστατης,γεμάτης και εν τέλει ανθρώπινης ζωής.

    • Ο/Η laskaratos λέει:

      Ευχαριστώ,
      έτσι όπως το λέτε είναι.

      https://rproject.gr/article/ti-akrivos-synevi-otan-o-marx-synantise-ton-engkels
      Τι ακριβώς συνέβη «Όταν ο Μαρξ συνάντησε τον Ένγκελς;»
      Δημήτρης Κατσορίδας | 14.11.2017


      Η ταινία του σκηνοθέτη από την Αϊτή, Ραούλ Πεκ, με τίτλο, «Όταν ο Μαρξ συνάντησε τον Ένγκελς», επιχειρεί να περιγράψει τι συνέβη όταν διασταυρώθηκαν τα βήματα αυτών των δύο ανδρών.

      Επι­κε­ντρω­μέ­νη στην πε­ρί­ο­δο από το 1843 μέχρι το 1847, δεί­χνει με πε­ριε­κτι­κό τρόπο, καθώς απευ­θύ­νε­ται σε ευ­ρύ­τε­ρα ακρο­α­τή­ρια, το κλίμα μέσα από το οποίο δια­μορ­φώ­θη­καν τόσο οι επα­να­στα­τι­κές τους ιδέες όσο και οι ίδιοι.

      …………………………

      Αρ­γό­τε­ρα, όταν ο Μαρξ κυ­κλο­φό­ρη­σε τον πρώτο τόμο του «Κε­φα­λαί­ου», πε­ριέ­γρα­ψε με πολύ με­λα­νά χρώ­μα­τα τις άθλιες συν­θή­κες δια­βί­ω­σης της ερ­γα­τι­κής τάξης. Πα­ρα­θέ­τω ένα από­σπα­σμα σχε­τι­κό με την κα­τοι­κία, την οποία θε­ω­ρεί ως την άλλη πλευ­ρά του κακού της συ­γκε­ντρο­ποί­η­σης των μέσων πα­ρα­γω­γής, επει­δή συ­νω­στί­ζο­νταν πολ­λοί ερ­γά­τες στον ίδιο χώρο. «Σ’ έναν ανώ­τε­ρο βαθμό το κακό αυτό συ­νε­πά­γε­ται τέ­τοια άρ­νη­ση κάθε αι­σθή­μα­τος αι­δούς, τέ­τοιο βρω­με­ρό ανα­κά­τω­μα σω­μά­των και σω­μα­τι­κών λει­τουρ­γιών, τέ­τοια απο­κά­λυ­ψη σε­ξουα­λι­κής γύ­μνιας, που όλα αυτά είναι χτη­νώ­δη και όχι αν­θρώ­πι­να» (σελ. 682). Αυτό το ανα­κά­τω­μα, είχε ως συ­νέ­πεια την από­λυ­τη εξα­χρεί­ω­ση (ακο­λα­σία, ανη­θι­κό­τη­τα από μικρή ηλι­κία, χρήση οπίου, κλπ). Το απο­τέ­λε­σμα δεν ήταν μόνο η έξαρ­ση των ασθε­νειών, αλλά και συχνά η γέν­νη­ση νόθων παι­διών ή ακόμη και αι­μο­μι­ξί­ες.

      Μέσα από αυτές τις κοι­νές ανη­συ­χί­ες ξε­κί­νη­σε η γνω­ρι­μία τους, η οποία έμελε να δη­μιουρ­γή­σει μια με­γά­λη φιλία, που κρά­τη­σε μια ζωή και ατσα­λώ­θη­κε μέσα στο πέ­ρα­σμα του χρό­νου από κοι­νούς αγώ­νες. Κοινό χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό στοι­χείο και των δύο είναι ότι προ­έρ­χο­νταν από οι­κο­γέ­νειες, οι οποί­ες διέ­θε­ταν οι­κο­νο­μι­κή άνεση, αλλά έγι­ναν απο­στά­τες της τάξης τους, και αφιέ­ρω­σαν τη ζωή τους στην απε­λευ­θέ­ρω­ση της ερ­γα­τι­κής τάξης από τα δεσμά του κα­πι­τα­λι­σμού.

      …………………….

  4. Παράθεμα: Λόγος: Ο ριζοσπαστικός ‘Χαρτισμός’ του 1838 | Ροΐδη και Λασκαράτου Εμμονές

  5. Ο/Η Red λέει:

    https://www.rizospastis.gr/story.do?id=3277063

    Κυριακή 12 Μάρτη 2006 ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ Σελίδα 3
    ΕΝΘΕΤΗ ΕΚΔΟΣΗ: «7 ΜΕΡΕΣ ΜΑΖΙ»
    ΑΦΙΕΡΩΜΑ
    «Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους»
    Φ. Ενγκελς

    Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

    Ο Μόργκαν που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ανάμεσα στους ιροκέζους, που και σήμερα ακόμα είναι εγκαταστημένοι στην Πολιτεία της Νέας Υόρκης και που τον υιοθέτησε μια από τις φυλές τους (η φυλή των σενέκα), βρήκε να ισχύει σ’ αυτούς ένα σύστημα συγγένειας που βρισκόταν σε αντίφαση με τις πραγματικές τους οικογενειακές σχέσεις. Επικρατούσε σ’ αυτούς εκείνος ο ευκολοδιάλυτος κι από τις δύο πλευρές γάμος, που ο Μόργκαν τον ονομάζει «ζευγαρωτή οικογένεια». Οι απόγονοι ενός τέτοιου συζυγικού ζευγαριού ήταν λοιπόν γνωστοί σ’ όλο τον κόσμο και αναγνωρισμένοι απ’ όλους. Δεν μπορούσε να υπάρχει καμιά αμφιβολία για τον ποιον έπρεπε να ονομάζουν πατέρα, μητέρα, γιο, κόρη, αδερφή. Ομως η πραγματική χρήση αυτών των εκφράσεων αντιφάσκει σ’ αυτό. Ο ιροκέζος δε λέει μονάχα τα παιδιά του, μα και τα παιδιά των αδερφών του γιους και κόρες του, και τα παιδιά αυτά τόνε λένε πατέρα. Τα παιδιά των αδερφάδων του, αντίθετα, τα λέει ανεψιούς και ανεψιές και αυτά τόνε λένε θείο. Αντίστροφα, η ιροκέζα, πλάι στα δικά της παιδιά, λέει γιους της και κόρες της τα παιδιά των αδερφάδων της και αυτά την λένε μητέρα. Τα παιδιά των αδερφών της, αντίθετα, τα λέει ανεψιούς κι ανεψιές, κι η ίδια λέγεται θεία τους. Επίσης τα παιδιά δύο αδερφών ονομάζονται μεταξύ τους αδερφοί και αδερφές, το ίδιο και τα παιδιά των αδερφάδων. Τα παιδιά όμως μιας γυναίκας και τα παιδιά του αδερφού της, αντίθετα, ονομάζονται μεταξύ τους ξαδέρφια και ξαδέρφες. Κι αυτά δεν είναι απλά κενά ονόματα, μα εκφράσεις για αντιλήψεις που πραγματικά ισχύουν για τον κοντινό και το μακρινό συγγενή, για την ισότητα και την ανισότητα της αιματοσυγγένειας. Και οι αντιλήψεις αυτές χρησιμεύουν για βάση ενός ολότελα επεξεργασμένου συστήματος συγγένειας, που είναι σε θέση να εκφράσει πολλές εκατοντάδες διαφορετικές σχέσεις συγγένειας ενός και μόνον ατόμου. Κάτι παραπάνω. Το σύστημα τούτο δεν ισχύει μονάχα πέρα για πέρα σ’ όλους τους Ινδιάνους της Αμερικής (ως τώρα δε βρέθηκε καμιά εξαίρεση), μα ισχύει επίσης σχεδόν αμετάβλητο στους πρώτους κατοίκους των Ινδιών, στις δραβιδικές φυλές στο Ντεκάν, και στις φυλές των γκάουρα στο Ινδοστάν. Οι εκφράσεις για τη συγγένεια των Νοτιοϊνδών ταμίλων και σενέκα – ιροκέζων στην Πολιτεία της Νέας Υόρκης συμπέφτουν και σήμερα, για πάνω από διακόσιες διαφορετικές σχέσεις συγγένειας. Και σ’ αυτές επίσης τις ινδικές φυλές, όπως και σ’ όλους τους Ινδιάνους της Αμερικής οι σχέσεις συγγένειας που πηγάζουν από τη σημερινή μορφή της οικογένειας, βρίσκονται σε αντίφαση με το σύστημα συγγένειας.

    Πώς να το εξηγήσουμε τώρα αυτό; Με τον αποφασιστικό ρόλο που παίζει η συγγένεια για το κοινωνικό καθεστώς σ’ όλους τους άγριους και τους βάρβαρους λαούς, δεν μπορεί κανείς να παραμερίσει με λόγια τη σημασία αυτού του συστήματος που ‘ναι τόσο πλατιά διαδομένο. Ενα σύστημα, που στην Αμερική ισχύει γενικά, που υπάρχει επίσης στην Ασία σε λαούς μιας ολότελα διαφορετικής φυλής, που στην Αφρική και την Αυστραλία βρίσκουμε λίγο ή πολύ παραλλαγμένες άφθονες μορφές του, ένα τέτοιο σύστημα χρειάζεται να εξηγηθεί ιστορικά, δεν μπορεί να το ξοφλάμε με λόγια, όπως λ.χ. προσπάθησε να το κάνει ο Μακ Λέναν1. Οι ονομασίες πατέρας, παιδί, αδερφός, αδερφή δεν είναι απλά τιμητικοί τίτλοι, μα φέρνουν μαζί τους ολότελα καθορισμένες πολύ σοβαρές αμοιβαίες υποχρεώσεις, που το σύνολό τους αποτελεί σημαντικό μέρος της κοινωνικής συγκρότησης των λαών εκείνων. Και η εξήγηση βρέθηκε. Στα νησιά Σάντουιτς (Χαβάη) υπήρχε ακόμα στο πρώτο μισό αυτού του αιώνα μια μορφή της οικογένειας, που είχε ακριβώς τέτοιους πατεράδες και τέτοιες μητέρες, αδερφούς και αδερφές, γιους και κόρες, θείους και θείες, ανεψιούς και ανεψιές, όπως τους απαιτεί το αμερικάνικο – παλαιοϊνδικό σύστημα συγγένειας. Μα περίεργο! Το σύστημα συγγένειας που ίσχυε στη Χαβάη πάλι δεν ανταποκρινόταν στη μορφή της οικογένειας που πραγματικά υπήρχε εκεί. Εκεί δηλαδή, όλα τα παιδιά των αδερφών και αδερφάδων, είναι χωρίς εξαίρεση αδέρφια και αδερφές και θεωρούνται κοινά παιδιά, όχι μονάχα της μητέρας τους και των αδερφάδων της ή του πατέρα τους και των αδερφών του, μα παιδιά όλων των αδερφών και των αδερφάδων των γονιών τους χωρίς καμιά διάκριση. Αν λοιπόν το αμερικάνικο σύστημα συγγένειας προϋποθέτει μια πιο πρωτόγονη μορφή οικογένειας που δεν υπάρχει πια στην Αμερική, που όμως τη βρίσκουμε πραγματικά ακόμα στη Χαβάη, τότε από την άλλη πλευρά το σύστημα συγγένειας της Χαβάης μας παραπέμπει σε μιαν ακόμα πιο πρωτόγονη μορφή οικογένειας, που δεν μπορούμε βέβαια πουθενά πια να αποδείξουμε ότι υπάρχει, που όμως πρέπει να έχει υπάρξει, γιατί αλλιώς δε θα μπορούσε να έχει δημιουργηθεί το αντίστοιχο σύστημα συγγένειας.

    Από μια κατώτερη σε μια ανώτερη μορφή

    «Η οικογένεια – λέει ο Μόργκαν – είναι το ενεργό στοιχείο, δεν είναι ποτέ στάσιμη, μα προχωρεί από μια κατώτερη σε μιαν ανώτερη μορφή, στο μέτρο που η κοινωνία εξελίσσεται από μια κατώτερη σε μια ανώτερη βαθμίδα. Τα συστήματα συγγένειας, αντίθετα, είναι παθητικά. Μονάχα σε μεγάλα διαστήματα καταγράφουν τις πρόοδες, που έκανε η οικογένεια στο κύλισμα του χρόνου, και αλλάζουν ριζικά τότε μονάχα, όταν έχει αλλάξει η οικογένεια»2.
    «Και – προσθέτει ο Μαρξ – το ίδιο συμβαίνει με τα πολιτικά, τα νομικά, τα θρησκευτικά, τα φιλοσοφικά συστήματα γενικά»3. Ενώ η οικογένεια ζει και εξελίσσεται, το σύστημα συγγένειας αποστεώνεται, κι ενώ το σύστημα συγγένειας εξακολουθεί να υπάρχει με τη δύναμη της συνήθειας, η οικογένεια αναπτύσσεται και ξεφεύγει από τα πλαίσιά του. Με την ίδια σιγουριά όμως που ο Κυβιέ μπόρεσε να συμπεράνει από τα μαρσίπια οστά ενός σκελετού που βρέθηκε κοντά στο Παρίσι, ότι αυτά ανήκαν σ’ ένα μαρσιποφόρο ζώο και ότι εκεί ζούσαν κάποτε μαρσιποφόρα που έχουν πια εξαφανιστεί, με την ίδια σιγουριά μπορούμε να συμπεράνουμε από ένα ιστορικά κληρονομημένο σύστημα συγγένειας ότι έχει υπάρξει η αντίστοιχή του μορφή οικογένειας που έχει πια εξαφανιστεί.

    Τα συστήματα συγγένειας και οι μορφές της οικογένειας, που μόλις αναφέραμε, διαφέρουν από τα συστήματα και τις μορφές που επικρατούνε τώρα, στο ότι κάθε παιδί έχει πολλούς πατεράδες και πολλές μητέρες. Στο αμερικάνικο σύστημα συγγένειας που σ’ αυτό αντιστοιχεί η οικογένεια της Χαβάης, ο αδερφός και η αδερφή δεν μπορούν να ‘ναι πατέρας και μητέρα του ίδιου παιδιού, το σύστημα συγγένειας όμως της Χαβάης προϋποθέτει μιαν οικογένεια όπου αυτό, αντίθετα, αποτελούσε τον κανόνα. Μεταφερόμαστε εδώ σε μια σειρά από οικογενειακές μορφές που αντιφάσκουν άμεσα με τις μορφές που ως τώρα θεωρούσαμε συνήθως ότι ισχύουν αποκλειστικά. Η πατροπαράδοτη αντίληψη ξέρει μονάχα τη μονογαμία και, πλάι σ’ αυτή, την πολυγαμία ενός άντρα, το πολύ – πολύ ακόμα και την πολυανδρία μιας γυναίκας, και αποσιωπά εδώ, όπως αρμόζει στον ηθικολόγο φιλισταίο, ότι η πράξη σιωπηρά, μα ανενόχλητα, ξεπερνά τα όρια αυτά που βάζει η επίσημη κοινωνία. Η μελέτη της προϊστορίας, μας παρουσιάζει ωστόσο καταστάσεις, όπου οι άντρες ζουν σε πολυγαμία και οι γυναίκες τους σύγχρονα σε πολυανδρία, και γι’ αυτό τα κοινά παιδιά τα θεωρούν ότι ανήκουν σ’ όλους από κοινού, καταστάσεις που κι αυτές με τη σειρά τους περνάνε από μιαν ολόκληρη σειρά αλλαγές ώσπου να διαλυθούν τελικά μέσα στη μονογαμία. Αυτές οι αλλαγές είναι τέτοιου είδους, που ο κύκλος που περιλαβαίνει ο κοινός γαμήλιος δεσμός και που αρχικά ήταν πολύ ευρύς, στενεύει όλο και πιότερο, ώσπου τέλος αφήνει μονάχα το ατομικό ζευγάρι, που επικρατεί σήμερα.

    Αποκαθιστώντας μ’ αυτό τον τρόπο σε αντίστροφη τάξη την ιστορία της οικογένειας, ο Μόργκαν, σύμφωνος με την πλειοψηφία των συναδέλφων του, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι υπήρξε μια πρωτόγονη κατάσταση, όπου μέσα σε μια φυλή επικρατούσαν σεξουαλικές σχέσεις χωρίς κανένα περιορισμό, έτσι που κάθε γυναίκα ανήκε σε κάθε άντρα και επίσης κάθε άντρας σε κάθε γυναίκα. Για μια τέτοια πρωτόγονη κατάσταση μιλάνε κιόλας από τον περασμένο αιώνα, μα μόνο με γενικές φράσεις. Πρώτος ο Μπάχοφεν, και πρόκειται για μια από τις μεγαλύτερες υπηρεσίες που πρόσφερε, την πήρε στα σοβαρά και ζήτησε να βρει ίχνη αυτής της κατάστασης στις ιστορικές και θρησκευτικές παραδόσεις4. Ξέρουμε σήμερα ότι τα ίχνη που βρήκε δε μας οδηγούν σε μια κοινωνική βαθμίδα σεξουαλικών σχέσεων χωρίς κανόνα, μα σε μια πολύ πιο κατοπινή μορφή, στον ομαδικό γάμο. Εκείνη η πρωτόγονη βαθμίδα της κοινωνίας, αν υπήρξε πραγματικά, ανήκει σε μια τόσο παλιά εποχή που δύσκολα μπορούμε να περιμένουμε ότι θα βρούμε άμεσες αποδείξεις για ύπαρξή της στο παρελθόν, σε κοινωνικά απολιθώματα και σε καθυστερημένους άγριους. Η αξία του Μπάχοφεν είναι ακριβώς ότι έθεσε το πρόβλημα αυτό στο προσκήνιο της έρευνας5…
    Κατά το Μόργκαν, απ’ αυτή την πρωτόγονη κατάσταση των χωρίς κανόνα σχέσεων αναπτύχθηκε πιθανώς πολύ νωρίς:

    Πρώτες βαθμίδες

    1) Η αιματοσυγγενική οικογένεια, η πρώτη βαθμίδα της οικογένειας. Εδώ χωρίζονται οι γαμικές ομάδες κατά γενεές. Ολοι οι παππούδες και οι γιαγιάδες μέσα στα όρια της οικογένειας είναι μεταξύ τους άντρας και γυναίκα, το ίδιο και τα παιδιά τους, δηλ. οι πατεράδες και οι μητέρες, όπως και τα παιδιά αυτών που με τη σειρά τους αποτελούν έναν τρίτο κύκλο κοινών συζύγων, και τα παιδιά των τελευταίων, τα δισέγγονα των πρώτων, έναν τέταρτο κύκλο. Σ’ αυτήν λοιπόν τη μορφή οικογένειας υπάρχουν μονάχα πρόγονοι και απόγονοι, γονείς και παιδιά αποκλείονται από τα δικαιώματα και τα καθήκοντα (όπως θα λέγαμε εμείς) του γάμου μεταξύ τους. Αδερφός και αδερφή, ξάδελφος και ξαδέλφη πρώτου, δεύτερου και μακρύτερου βαθμού, είναι όλοι αδερφοί και αδερφές ανάμεσά τους και ακριβώς γι’ αυτό είναι άντρας και γυναίκα μεταξύ τους. Σ’ αυτή τη βαθμίδα η σχέση αδερφού και αδερφής περικλείνει από μόνη της την άσκηση των αμοιβαίων σεξουαλικών σχέσεων6. Η τυπική μορφή μιας τέτοιας οικογένειας θα αποτελιόταν από τους απογόνους ενός ζευγαριού όπου πάλι οι απόγονοι του κάθε βαθμού είναι αδερφοί και αδερφές και ακριβώς γι’ αυτό άντρες και γυναίκες μεταξύ τους. Η αιματοσυγγενική οικογένεια έχει εξαφανιστεί. Ακόμα και οι πιο ακαλλιέργητοι λαοί που αναφέρει η ιστορία, δε δίνουν κανένα αποδειχτικό παράδειγμα γι’ αυτήν. Οτι όμως πρέπει να έχει υπάρξει, αυτό μας επιβάλλει να το παραδεχτούμε το σύστημα συγγένειας της Χαβάης, που ισχύει ακόμα και σήμερα σ’ όλη την Πολυνησία και που εκφράζει τέτοιους βαθμούς αιματοσυγγένειας, που μπορούν να δημιουργηθούν μονάχα σε αυτή τη μορφή οικογένειας, που καθορίζει σαν αναγκαία προβαθμίδα εκείνη τη μορφή…

    (…)
    2) Η ζευγαρωτή οικογένεια. Ακόμα και μέσα στον ομαδικό γάμο, ή και πιο μπροστά, γινόταν ένα είδος ζευγάρωμα για σύντομο ή μακρύ χρονικό διάστημα. Ο άντρας είχε μια κύρια γυναίκα (δεν μπορούμε ακόμα να πούμε ευνοούμενη), ανάμεσα στις πολλές γυναίκες, κι ήταν γι’ αυτήν ο κυριότερος σύζυγος ανάμεσα στους άλλους. Το γεγονός αυτό μπέρδεψε όχι λίγο τους ιεραπόστολους που στον ομαδικό γάμο βλέπουν πότε κοινοκτημοσύνη γυναικών χωρίς κανόνα, πότε αυθαίρετη μοιχεία. Ομως ένα τέτοιο ζευγάρωμα έπρεπε να στερεώνεται όλο και περισσότερο με τη συνήθεια όσο διαμορφωνόταν το γένος και όσο γίνονταν πιο πολυάριθμες οι κατηγορίες των «αδερφών» και των «αδελφάδων» που ανάμεσά τους ήταν τώρα αδύνατος ο γάμος. Η ώθηση που έδωσε το γένος στην απαγόρευση του γάμου ανάμεσα σε συγγενείς από αίμα οδήγησε ακόμα πιο πέρα. Ετσι βρίσκουμε, ότι στους ιροκέζους και στους περισσότερους άλλους Ινδιάνους που βρίσκονται στην κατώτερη βαθμίδα της βαρβαρότητας, απαγορεύεται ο γάμος ανάμεσα σ’ όλους τους συγγενείς που αριθμεί το σύστημά τους, και τα είδη αυτών των συγγενών είναι πολλές εκατοντάδες. Με το αυξανόμενο αυτό μπλέξιμο των απαγορεύσεων γίνονταν όλο και πιο αδύνατοι οι ομαδικοί γάμοι. Οι γάμοι αυτοί παραμερίστηκαν από τη ζευγαρωτή οικογένεια.

    Στη βαθμίδα αυτή ένας άντρας ζει με μια γυναίκα, έτσι όμως που η πολυγαμία και η ευκαιριακή απιστία να μένει δικαίωμα των αντρών, έστω κι αν η πρώτη για οικονομικούς λόγους παρουσιάζεται σπάνια, ενώ από τη γυναίκα συνήθως απαιτούν αυστηρή πίστη στη διάρκεια της κοινής ζωής και η μοιχεία της τιμωρείται σκληρά. Ο γαμήλιος δεσμός όμως είναι ευκολοδιάλυτος και από τις δυο μεριές, και τα παιδιά ανήκουν, όπως και πρώτα, μονάχα στη μητέρα.

    Και σ’ αυτόν επίσης τον αποκλεισμό από το γαμήλιο δεσμό των συγγενών που προωθείται όλο και περισσότερο, εξακολουθεί να επιδρά η φυσική επιλογή. Ο Μόργκαν λέει σχετικά:
    «Οι γάμοι ανάμεσα σε μη αιματοσυγγενικά γένη δημιούργησαν μια φυσικά και πνευματικά δυνατότερη ράτσα. Δυο φυλές που πρόκοβαν, ανακατεύονταν, και τα καινούρια κρανία και οι εγκέφαλοι ευρύνονταν φυσιολογικά ώσπου περιλάβαιναν τις ικανότητες και των δυο»!7.

    Ετσι ήταν επόμενο, οι φυλές που εφάρμοζαν το σύστημα των γενών ν’ αποχτήσουν υπεροχή απέναντι στις καθυστερημένες ή να τις παρασύρουν με το παράδειγμά τους.

    Η εξέλιξη της οικογένειας στην προϊστορική εποχή αποτελείται έτσι από ένα συνεχές στένεμα του κύκλου, που πρώτα περιλάβαινε ολόκληρη τη φυλή, του κύκλου που μέσα στα πλαίσιά του ζούνε σε γαμήλια κοινότητα τα δυο γένη. Με τον συνεχή αποκλεισμό πρώτα των κοντινότερων, ύστερα όλο και πιο μακρινών, στο τέλος ακόμα και των εξ αγχιστείας συγγενών, γίνεται αδύνατος τελικά οποιοσδήποτε ομαδικός γάμος και μένει ουσιαστικά το ένα, για ένα διάστημα ακόμα χαλαρά συνδεμένο ζευγάρι, το μόριο που με τη διάλυσή του παύει γενικά ο γάμος. Απ’ αυτό κιόλας το γεγονός φαίνεται πόσο λίγη σχέση έχει ο ατομικός σεξουαλικός έρωτας, στη σημερινή έννοια της λέξης, με την ανάπτυξη του ατομικού γάμου.

    (…)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.