[βιβλίο] Jan-Werner Müller, Τι είναι ο λαϊκισμός;

[Μετάφραση: Δημήτρης Η. Αντωνίου. Εκδόσεις Πόλις, 2017 -168 σελ.]

«Εμείς και μόνο εμείς εκπροσωπούμε τον λαό», λένε. Τι κοινό έχουν η Μαρίν Λεπέν, ο Ντόναλντ Τραμπ, ο Βίκτορ Ορμπάν, ο Νικολάς Μαδούρο, ο Μπέπε Γκρίλο και θεωρούνται όλοι τους «λαϊκιστές»; Τι είναι ο λαϊκισμός; Οποιοσδήποτε ασκεί κριτική στη Wall Street ή στην Ουάσιγκτον είναι λαϊκιστής; Ποια, ακριβώς, είναι η διαφορά μεταξύ δεξιού και αριστερού λαϊκισμού; Ο λαϊκισμός φέρνει την κυβέρνηση πιο κοντά στους πολίτες ή, μήπως, αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία; Ταυτίζεται ο λαϊκισμός με τη δημαγωγία και τη χρήση λεκτικής βίας; Ποια είναι τα βαθύτερα αίτια των εκλογικών του επιτυχιών; Πρέπει να αποκλείσουμε τους λαϊκιστές από τον δημοκρατικό δημόσιο διάλογο ή έχουμε υποχρέωση να τους εντάξουμε στο πολιτικό παιχνίδι; Ποιος είναι, τελικά, ο «λαός» και ποιος είναι σε θέση να μιλά στο όνομά του;

Για τον Γιαν-Βέρνερ Μύλερ, ο πυρήνας του λαϊκισμού συνίσταται στην απόρριψη του πλουραλισμού –αλλά δεν εξαντλείται σε αυτήν. Οι λαϊκιστές πάντοτε θα ισχυρίζονται ότι οι ίδιοι και μόνον οι ίδιοι εκπροσωπούν τον λαό -τη «σιωπηλή πλειοψηφία»- και τα πραγματικά του συμφέροντα. Οι λαϊκιστές, επικαλούμενοι την αξίωσή τους για αποκλειστική ηθική αντιπροσώπευση του λαού, σε περίπτωση που αποκτήσουν επαρκή εξουσία, θα εγκαθιδρύσουν ένα αυταρχικό καθεστώς, το οποίο θα αποκλείει όσους δεν ανήκουν στον «αληθινό λαό».

Ο Γιαν-Βέρνερ Μύλερ πιστεύει ότι είναι επιτακτική ανάγκη να απαντήσουμε στον λαϊκισμό. Επειδή ο λαϊκισμός οικειοποιείται τον «λαό», επειδή αρνείται το διαφορετικό και το αποκλίνον, αποτελεί μια διαρκή απειλή για την, ούτως ή άλλως εύθραυστη, δημοκρατία -που σήμερα κινδυνεύει όσο ποτέ.

«Ο λαϊκισμός δεν είναι απλώς αντιπλουραλιστικός· είναι αντιδημοκρατικός -η μόνιμη σκιά της αντιπροσώπευσης. Αυτό υποστηρίζει 0 Jan-Werner Muller σε τούτο το λαμπρό βιβλίο. Δεν υπάρχει καλύτερος οδηγός για τα λαϊκιστικά πάθη του σήμερα».
Ivan Krastev, International New York Times

«Κανείς δεν έχει γράψει με περισσότερη οξυδέρκεια και περισσότερη γνώση για την πρόσφατη δημοκρατική αποσύνθεση της Ευρώπης από ό,τι ο Jan-Werner Muller. Ο Muller πραγματεύεται εδώ τα ζητήματα-κλειδιά που έχει εγείρει το ξύπνημα του λαϊκισμού σε παγκόσμια κλίμακα. Κατά τι διαφέρει ο λαϊκισμός από τις υπόλοιπες εκδοχές της πολιτικής, γιατί είναι τόσο επικίνδυνος και πώς μπορούμε να τον νικήσουμε; Ο ορισμός του λαϊκισμού από τον Muller ως της αντιπλουραλιστικής, ηθικολογικής σκιάς της δημοκρατίας είναι αριστουργηματικός».
Dani Rodrik, Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ

«Η πιο χρήσιμη δουλειά για να κατανοήσουμε την απήχηση του Τραμπ είναι το δοκίμιο «Τι είναι ο λαϊκισμός;» (2016) του πολιτικού επιστήμονα και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, Jan-Werner Muller. Σε αυτό το αναντικατάστατο βιβλίο, ο Muller προσδιορίζει τα πιο έκτυπα χαρακτηριστικά του λαϊκισμού -αντι-ελιτισμός, αντιπλουραλισμός, πολιτικές αποκλεισμού- και αναλύει τον Τραμπ και άλλους λαϊκιστές, μέσα από αυτό το πρίσμα. Διαβάζεται γρήγορα και αξίζει κάθε του σελίδα».
The Washington Post

Η κρίση του βιβλίου:
©Νικόλας Σεβαστάκης, Ο λαϊκισμός και οι σκιές της δημοκρατίας, «Εφημερίδα των Συντακτών», 27.5.2017

Σε μια εποχή αυξημένων συγχύσεων χρειάζονται όσο ποτέ τα έργα αποσαφήνισης, τα κείμενα δηλαδή που προσφέρουν ερμηνευτικά κλειδιά για να καταλάβουμε τον κοινωνικό και πολιτικό μας κόσμο. Ο Γερμανός πολιτικός επιστήμονας Γιαν-Βέρνερ Μίλερ στο «Τι είναι ο λαϊκισμός;» προχωρεί σε έναν τέτοιο δρόμο περιεκτικής συζήτησης και διαύγασης. Σε έδαφος ολισθηρό, φυσικά, μιας και έχει απόλυτη επίγνωση για το γεγονός ότι ο λαϊκισμός έχει γίνει ο πιο πολυχρησιμοποιημένος όρος στις πολιτικές αντιδικίες του καιρού μας.

Συγχρόνως όμως οι θεωρητικές αναλύσεις του λαϊκισμού (ή ακριβέστερα: των λαϊκισμών) αντιπροσωπεύουν ένα ισχυρό μερίδιο στην πολιτική θεωρία. Πολλά είναι τα παραδείγματα και οι εμπειρίες, από το παρελθόν ή τη συγχρονία, που προσεγγίζονται με βάση την έννοια του λαϊκισμού. Από τον Ερνέστο Λακλάου και τη Μούφε ώς τον Κας Μούντε, περνώντας από τον Ταγκιέφ (για να αναφέρω λίγα ονόματα), ο λαϊκισμός αναδεικνύει τις αμφίσημες και πολυδιάστατες όψεις του στο εσωτερικό της σύγχρονης θεωρίας.

Πώς τοποθετείται ο Μίλερ στο σχετικό πεδίο; Η κύρια υπόθεσή του είναι ότι ο λαϊκισμός αποτελεί έναν «τρόπο πρόσληψης του πολιτικού κόσμου» που στηρίζεται σε μια «ηθικολογική φαντασίωση». Ο λαϊκισμός μεταφράζει σε ηθική γλώσσα τη φαντασίωση ενός καθαρού διχασμού ανάμεσα στην ελίτ και στον λαό, στην ολιγαρχία και στους πολλούς. Τείνει, έτσι, να βλέπει τον λαό ως ένα ομοιογενές ηθικό υποκείμενο το οποίο αντιδιαστέλλεται στην (πάντοτε) διεφθαρμένη ελίτ και στα σκοτεινά παιχνίδια της.

Ο Μίλερ εξετάζει αυτή την ηθικολογική φαντασίωση πολιτικής σε πολλά επίπεδα. Ανιχνεύει πειστικά τις ρίζες της σε διαφορετικά επεισόδια της νεότερης πολιτικής σκέψης και πρακτικής. Ξεκινώντας από τον ενάρετο Ρεπουμπλικανισμό των Ιακωβίνων στη Γαλλική Επανάσταση, περνώντας στους αγροτικούς λαϊκισμούς του δέκατου ένατου αιώνα και τέλος στις πιο οικείες σ’ εμάς λαϊκιστικές εμπειρίες, τόσο τις δεξιές όσο και τις αριστερές.
Ο λαϊκισμός –υποστηρίζει ο Μίλερ– είναι μια σκιά της αντιπροσώπευσης και της νεωτερικής δημοκρατίας. Δεν πρέπει έτσι να συγχέεται με τις εκκλήσεις στην άμεση και καθαρή δημοκρατία ούτε όμως με επιμέρους φαινόμενα όπως οι λεγόμενες «αντιφιλελεύθερες δημοκρατίες» (Illiberal democracies) που περιγράφουν διάφορα ημι-αυταρχικά καθεστώτα της εποχής μας.
Ξεκινώντας από μια ηθικολογική φαντασίωση πολιτικής ο λαϊκισμός ελκύεται από μια αντίληψη αποκλειστικής αντιπροσώπευσης του λαού. Ο λαϊκιστής δεν αναγνωρίζει ότι υπάρχουν πολλές λαϊκότητες ή διαφορετικές εκδοχές πολιτικής υποκειμενικότητας του λαού: διακηρύσσει ότι αντιπροσωπεύει την ολότητα του λαού και την ηθική του ουσία. Με άλλα λόγια, ο λαϊκισμός είναι αντι-πλουραλιστικός και επενεργεί μέσω αποκλεισμών (των άλλων, των αντιπάλων). Οι άλλοι, οι εκάστοτε αντίπαλοι του λαϊκιστή, λογαριάζονται ξένα σώματα και παρασιτικές δυνάμεις.

Ωστόσο, στην ανάλυση του Μίλερ ο δεσμός λαϊκισμού και εθνικισμού δεν έχει σημαντική θέση. Η έμφαση αποδίδεται στον λαϊκιστικό μοραλισμό και στη νόθευση της αντιπροσώπευσης μέσα από προσπάθειες παρεμπόδισης και θεσμικής αποδυνάμωσης των ελέγχων και των ισορροπιών στο πολιτικό σύστημα.

Ο λαϊκισμός σε δυναμική εξουσίας επιχειρεί να ελέγξει όλες τις κρίσιμες λειτουργίες του συστήματος και να μεταρρυθμίσει το συνταγματικό πλαίσιο προς περισσότερο αυταρχικές κατευθύνσεις. «Το σύνταγμα παύει να αποτελεί πλαίσιο για την άσκηση πολιτικής και μετατρέπεται σε ένα καθαρά κομματικό εργαλείο που στοχεύει στην κατάληψη της πολιτείας» (σ. 111).

Για τον Μίλερ, η ιδρυτική έκφραση «Εμείς ο Λαός» έχει νόημα μόνο όταν απέναντι υπάρχει μια απολυταρχική και καταχρηστική εξουσία. Σε αυτές τις περιπτώσεις, αυτός που εξαγγέλλει το «Εμείς ο Λαός» δικαιούται να αποκλείσει τους φορείς μιας αυθαίρετης εξουσίας από την ολότητα του λαού και του έθνους.

Αν πάμε πίσω στον χρόνο θα δούμε ότι αυτό ακριβώς έκανε ο Αββάς Σιεγιές στο περίφημο κείμενό του «Τι είναι η Τρίτη Τάξη»: όταν απαντάει ότι η τρίτη τάξη ήταν τίποτα και τώρα είναι το παν. Εθεσε, προσωρινά, θέτει εκτός πολιτικής κοινότητας τους αντιπάλους της τρίτης τάξης, τους ευγενείς κ.λπ.

Ο Μίλερ θα έλεγε ότι η λαϊκιστική παρέκκλιση αρχίζει όταν αυτός ο αποκλεισμός συνεχίζεται και κατοχυρώνεται ως πάγιος πολιτικός στόχος ή ουσία της δημοκρατίας. Αυτό ουσιαστικά επιχειρεί ο λαϊκισμός: να θέσει εκτός λαού (εκτός της ηθικής κοινότητας που φαντάζεται και κατασκευάζει στη θέση του εμπειρικού λαού) όλα τα συμφέροντα, τις πολιτικές προτάσεις, τις προσδοκίες και τις ιδέες των αντιπάλων του. Γι’ αυτό και εντέλει δεν υπονομεύει απλώς τη φιλελεύθερη δημοκρατία αλλά αυτή καθεαυτή τη νεότερη, αντιπροσωπευτική πολιτεία ως κράτος δικαίου.

Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου περιστρέφεται γύρω από τον προσδιορισμό και τη διασάφηση του λαϊκισμού και επιμέρους εκφράσεών του. Ο Μίλερ, ωστόσο, ασκεί κριτική και σε έναν συμβατικό αντιλαϊκισμό της περιχαράκωσης. Καθιστά σαφές ότι δεν είναι λαϊκισμός κάθε κριτική στις πρακτικές των ελίτ, στις μεγάλες κοινωνικές ανισότητες ή σε άλλες πτυχές των σύγχρονων συστημάτων διακυβέρνησης.

Δυσπιστεί επίσης στην μπανάλ εξήγηση που συνδέει πάντα τις λαϊκιστικές επιλογές με μια συναισθηματική γκάμα φόβου, ανασφάλειας και θυμών. Το πρόβλημα είναι φυσικά ο λαϊκισμός αλλά και η παγίδευση της Ευρώπης ανάμεσα σε τεχνοκράτες και λαϊκιστές, που και οι δυο έχουν την τάση να μιλούν ηθικολογικά συρρικνώνοντας το πολιτικό πεδίο.

Ενα βιβλίο κατανοητής και απολύτως επίκαιρης πολιτικής σκέψης λοιπόν. Το οποίο, όπως όλα τα καλά δείγματα πολιτικού στοχασμού, χρωστάει πολλά και στις δόκιμες επιλογές του μεταφραστή του, Δημήτρη Η. Αντωνίου.

Advertisements
This entry was posted in βιβλία/ανάγνωση. Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s