[βιβλίο] Philip Kerr, άνθρωπος χωρίς ανάσα

[Μια εξαιρετική μυθιστορηματική εκδοχή του μαζικού εγκλήματος στο Κατίν. Μετάφραση: Ανδρέας Αποστολίδης, εκδόσεις Κέδρος, σελ. 512]

Παρουσίαση
Βερολίνο, 1943. Ο Μπέρνι Γκούντερ έχει εγκαταλείψει την Πολιτική Αστυνομία και εργάζεται στο γερμανικό Γραφείο Εγκλημάτων Πολέμου στο Βερολίνο. Στους κύκλους του Γραφείου αναφορές κάνουν λόγο για την ύπαρξη ενός ομαδικού τάφου στο δάσος του Κατίν, που βρίσκεται κοντά στο Σμολένσκ της κατεχόμενης από τους Γερμανούς Ρωσίας· ένας λύκος, σκάβοντας το έδαφος στο δάσος, έχει ανασύρει ανθρώπινα υπολείμματα. Κανείς δεν ξέρει σε ποιον ανήκουν. Υπάρχουν υποψίες πως ο τάφος είναι γεμάτος με νεκρούς Πολωνούς στρατιώτες τους οποίους εκτέλεσαν οι Σοβιετικοί. Για τον Γερμανό υπουργό Προπαγάνδας, Γιόζεφ Γκέμπελς, η απόδειξη της ενοχής των Ρώσων θα οδηγήσει με μαθηματική ακρίβεια στη διάσπαση της ενότητας των Συμμαχικών Δυνάμεων.
Τι θα συμβεί όμως αν η αλήθεια είναι διαφορετική; Ο Μπέρνι Γκούντερ καλείται να βρει την άκρη του νήματος. Αντιμέτωπος με την ωμή πραγματικότητα, αντιλαμβάνεται ότι η αλήθεια είναι άλλο ένα θύμα του πολέμου. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

*
Οι κρίσεις του βιβλίου

  1. Ο ©Δημήτρης Μουρατίδης στο ιστολόγιο του Σελιδοδείκτη.

Ένα ακόμη βιβλίο του Φ. Κερ με ήρωα τον ντετέκτιβ Μπέρνχαρντ (Μπέρνι) Γκούντερ, κυκλοφόρησε στα ελληνικά. Ο Γκούντερ, είναι αστυνομικός που εργαζόταν στη Δίωξη Ανθρωποκτονιών του Βερολίνου, αλλά το ναζιστικό καθεστώς τον χρησιμοποιεί σε άλλες δραστηριότητες, παρά το γεγονός ότι δεν είναι ναζιστής, ούτε μέλος του κόμματος. «Είχα φύγει από την Κρίπο, την Κριμινάλ Πολιτσάι, το καλοκαίρι του 1942 και είχα ενταχθεί στο Γραφείο Εγκλημάτων Πολέμου…».
Τον Μάρτιο του 1943, ζητά να τον συναντήσει ο Γκέμπελς, υπουργός Προπαγάνδας του χιτλερικού καθεστώτος και του αναθέτει μια «λεπτή» αποστολή. Το Γραφείο Εγκλημάτων Πολέμου, δέχεται τελευταία αναφορές που κάνουν λόγο για την ύπαρξη ενός ομαδικού τάφου στο δάσος του Κατίν, που βρίσκεται κοντά στην ρωσική πόλη Σμολένσκ, μια περιοχή που τώρα είναι υπό την κατοχή της Γερμανίας. Και που σε ενδεχόμενη αντεπίθεση του Κόκκινου στρατού, θα αλλάξει χέρια. Ο τάφος ανακαλύφθηκε τυχαία, όταν ένας λύκος σκάβοντας το έδαφος για να βρει τροφή, ανέσυρε στην επιφάνεια ανθρώπινα υπολείμματα. Κανείς δεν ξέρει σε ποιους ανήκουν. Υπάρχουν υποψίες πως ο τάφος είναι γεμάτος νεκρούς Πολωνούς αξιωματικούς και στρατιώτες, τους οποίους εκτέλεσαν οι Σοβιετικοί. Αλλά όλοι είναι επιφυλακτικοί, αφού η περιοχή, αποτέλεσε και το πεδίο «δράσης» μονάδων των SS. Έτσι πριν δοθεί δημοσιότητα, o Γκούντερ, πρέπει να κάνει μια διακριτική έρευνα. «Για να δω αν κατάλαβα καλά κύριοι, τι ακριβώς θέλετε να κάνω. Αν ο μαζικός τάφος είναι γεμάτος Εβραίους, τότε ξεχνάω το θέμα. Αν όμως είναι γεμάτος Πολωνούς αξιωματικούς, τότε αναλαμβάνει το Γραφείο». Ο Γκούντερ, πηγαίνοντας στο Σμολένσκ, υπέθεσε ότι έχει να αντιμετωπίσει μια εύκολη υπόθεση και ότι σύντομα θα επέστρεφε στο Βερολίνο. Όμως τα πράγματα εξελίχτηκαν διαφορετικά…
Το ιστορικό υπόβαθρο είναι τραγικό. Οι εκτελέσεις των Πολωνών, έλαβαν χώρα μεταξύ Απριλίου-Μαϊου 1940. Υπολογίζεται ότι σε διάφορες περιοχές κοντά στα σύνορα Ρωσίας-Πολωνίας, δολοφονήθηκαν 22.000 Πολωνοί στρατιωτικοί, αστυνομικοί, αλλά και πολίτες από το NKVD. Όλοι αυτοί υπήρξαν αιχμάλωτοι των σοβιετικών, όταν οι τελευταίοι εισέβαλαν στην Πολωνία το 1939 από κοινού με τη ναζιστική Γερμανία, μοιράζοντας τη χώρα στα δύο, σε εφαρμογή του Γερμανοσοβιετικού Συμφώνου Μη Επίθεσης, που είχε υπογραφεί τον Αύγουστο του 1939. Το Σύμφωνο ίσχυσε μέχρι τον Ιούνιο του 1942, όταν το παραβίασε η Γερμανία εισβάλλοντας σε σοβιετικά εδάφη. Τη διαταγή εκτέλεσης έδωσε ο Στάλιν, επειδή φοβόταν ότι όλοι αυτοί συνιστούσαν μια ελίτ μελλοντικών ηγετών, που θα μάχονταν υπέρ μιας ανεξάρτητης Πολωνίας. Η πρώτη δημόσια αναφορά για το θέμα έγινε στις 11 Απριλίου 1943, με ανακοίνωση των αρχών της ναζιστικής Γερμανίας. Η Σοβιετική Ένωση αρνήθηκε την ευθύνη, κατηγορώντας τη Γερμανία, μέχρι το 1990, όταν επισήμως αναγνώρισε και καταδίκασε το έγκλημα.

Το «Άνθρωπος Χωρίς Ανάσα», είναι ένα εξαιρετικό μυθιστόρημα, που είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή αστυνομική ιστορία, αφού έχει πολλά επίπεδα ανάγνωσης, δοσμένη με το μοναδικό τρόπο του Φ. Κερ.

2. Ο ©Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης στο Ποντίκι.

Ένα από τα επιτεύγματα του συγγραφέα, που απολαύσαμε στην «Τριλογία του Βερολίνου» όσο και στο «Μοιραία Πράγα», είναι πως κατάφερε να καταστήσει συμπαθή τον Μπέρνι Γκούντερ, έναν αστυνομικό επιθεωρητή που εργάζεται στις τάξεις των ναζί, που είναι περιτριγυρισμένος από την πιο εγκληματική στιγμή της γερμανικής ιστορίας. Πράγματι ο Γκούντερ δρα σε μια περίοδο που θέλουν να ξεχάσουν όλοι, αποτρόπαια απάνθρωπη και ιδιαζόντως εγκληματική. Μπορεί ο Μπέρνι Γκούντερ να μην συμπαθεί τους ναζί, αλλά αναγκάζεται να συναγελάζεται μαζί τους και να είναι ένα από τα πολλά γρανάζια του ίδιου αποτρόπαιου συστήματος.

Το δε κυριότερο είναι ότι η αντιπάθειά του εδράζεται κυρίως όχι σε μια πολιτική – ιδεολογική σαφή διαφοροποίηση, αλλά σε πολιτισμικό επίπεδο: οι ναζί του είναι περισσότερο αισθητικά θαρρείς αφόρητοι, δίχως αυτό να δηλώνεται – ευφυώς πράττοντας – πουθενά, τουλάχιστον ξεκάθαρα. Η αντιπαράθεσή του με τις θηριωδίες τους μοιάζει να βασίζεται στην αστυνομική – ηθική αντίληψή και του περί δικαίου και αδίκου αισθήματός του. Παρ’ όλα αυτά, και ενταγμένος μέσα στο πιο ακατάλληλο ιστορικό περιβάλλον, ο Γερμανός αυτός μελαγχολικός ήρωας ζει την τραγωδία της εποχής του μέσα από έναν αμυντικό κυνισμό, όπου όλα διατηρούν σταθερά τη μουντάδα μιας ζωής απελπιστικά φρικώδους, κυρίως γιατί δεν υπάρχει ούτε μια ρωγμή ελπίδας.

Στον «Άνθρωπο χωρίς ανάσα» ο Γκούντερ έχει εγκαταλείψει την Πολιτική Αστυνομία και εργάζεται στο γερμανικό Γραφείο Εγκλημάτων Πολέμου στο Βερολίνο.

Επίσης ένα ακόμα προσόν του Philip Kerr είναι ότι καταφέρνει να συνδυάζει αριστοτεχνικά τις εντυπωσιακά λεπτομερείς γνώσεις της εποχής που περιγράφει με τη μυθοπλασία του. Στον παρόντα τόμο το έγκλημα δεν εδράζεται στις ναζιστικές θηριωδίες, δίχως αυτές να λείπουν από τον περιβάλλοντα χώρο και χρόνο. Πρωταγωνιστικό ωστόσο ιστορικό ρόλο έχει το απερίγραπτο και για δεκαετίες αποσιωπημένο αριστοτεχνικά από την κομμουνιστική προπαγάνδα μαζικό έγκλημα του Κατίν. Εκεί δεκάδες χιλιάδες νεαροί Πολωνοί αξιωματικοί βρέθηκαν δολοφονημένοι με πανομοιότυπο τρόπο – εκτελεσμένοι με μια σφαίρα στο πίσω μέρος της κεφαλής – και ενταφιασμένοι «εργοταξιακά» από τον Κόκκινο Στρατό του συντρόφου Στάλιν.

Μέσα από έναν καταιγισμό ιστορικών στοιχείων, συνδυασμένων με τη μυθοπλασία, ο Μπέρνι Γκούντερ βρίσκεται στο επίκεντρο των εξελίξεων και κατόπιν εντολής του ίδιου του Γκέμπελς αναλαμβάνει να αποκαλύψει αυτό το αποτρόπαιο ομαδικό έγκλημα, προκειμένου να χρησιμοποιηθεί από την προπαγάνδα ως αντιστάθμισμα για τα εγκλήματα των ναζιστών.

Ιστορία και μυθοπλασία μέσα σε ένα περιβάλλον εκρηκτικό συνθέτουν ένα απερίγραπτα γοητευτικό ανάγνωσμα, που φέρνει στο φως το αποτρόπαιο σταλινικό πρόσωπο. «Αν ο Χίτλερ ήταν ο διάβολος, ο Στάλιν ήταν η ίδια η κόλαση» αποφαίνεται ένας ήρωας του δράματος. Τα πραγματικά ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα προσδίδουν στην αφήγηση μια ξεχωριστή ένταση, που αιχμαλωτίζει το ενδιαφέρον του αναγνώστη σε λογοτεχνικό – απολαυστικό επίπεδο αλλά και ως ένα αξιόπιστο ιστορικό ανάγνωσμα που στέκεται κριτικά και με ψυχραιμία απέναντι σε αδιανόητες ιστορικές θηριωδίες, τις οποίες οι πολιτικές σκοπιμότητες φορτίζουν ή αποφορτίζουν ανάλογα με τα συγκυριακά τους συμφέροντα.

Διαβάστε: Λαβρέντι Μπέρια Το Κατίν, η NKVD και η διαδικασία

Advertisements
This entry was posted in βιβλία/ανάγνωση. Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s