[βιβλίο] Αρκάς, Ο προφήτης

[Αρκάς: Ο προφήτης, εκδόσεις Γράμματα, Αθήνα 2016, σελ. 64]

Η θαυματουργή προφητεία είναι παραμύθι. Η
επιστημονική όμως προφητεία είναι γεγονός… Ας
κρώζουν οι μαμόθρεφτοι «σοσιαλιστές», ας φρενιάζει κι
ας λυσσομανά η αστική τάξη. Μόνο άνθρωποι που
κλείνουν τα μάτια τους για να μη βλέπουν και βουλώνουν
τα αφτιά τους για να μην ακούνε μπορεί να μην
αντιλαμβάνονται πως για την παλιά καπιταλιστική
κοινωνία, που κυοφορεί τον σοσιαλισμό, άρχισαν οι
πόνοι της γέννας.
Β.Ι. Λένιν, «Προφητικά λόγια»

O Αρκάς και το μέλλον του έθνους

Ουδείς εν τη εαυτού πατρίδι
Από τον ©Πέτρο Μαρτινίδη στην Athens Review of Books τεύχος 79.

Καθώς ο παρών χρόνος μας δεν είναι παρά μια ιλιγγιώδης αλληλουχία από «τώρα», τα οποία ακαριαία μετατρέπονται σε απροσέγγιστο παρελθόν, το μόνο που έχουμε στη διάθεσή μας είναι το μέλλον, κι ας μην το έχουμε ακόμα. Μπορούμε όμως να το φανταζόμαστε και να το περιγράφουμε. Αυτή η δυνατότητα, άλλωστε, μας έκανε ανθρώπους. Στο υπόλοιπο ζωικό βασίλειο, η ζωή συντελείται κατά έναν μη ιστορικό τρόπο και ο θάνατος ενός μέλους της αγέλης συνιστά ανησυχητικό αλλά παροδικό επεισόδιο. Στο είδος μας, η ζωή συντελείται μεταξύ αναπολήσεων και προσδοκιών και ο θάνατος κάθε μέλους της κοινότητας αποκτά τη δική του «χρονικότητα», με μνήματα, κειμήλια και δεήσεις που θα συνοδεύουν τις διαδρομές της ψυχής του στο επέκεινα. Οι άνθρωποι έχουμε πάντα ένα μέλλον, ακόμη και ως νεκροί, και το να μπορείς να προφητεύεις αυτό το μέλλον κρίθηκε σαν θεϊκό χάρισμα, σε κάθε εποχή και σε κάθε κουλτούρα.
Στην αρχή του 19ου αιώνα, ο Φρίντριχ Σλέγκελ εξηγούσε πως «ο ιστορικός είναι ένας προφήτης που κοιτάζει ανάποδα». Κατ’ αναλογία, ο προφήτης είναι ένας ιστορικός που αφηγείται τα επερχόμενα. Συχνά, και στις δύο περιπτώσεις, ο λόγος τους έχει αποδειχθεί αφερέγγυος. Ιδίως τον 19ο αιώνα, ενόσω μεταβάλλονταν αθρόα τα σύνορα αυτοκρατορικών επικρατειών και διαμορφώνονταν τα έθνη-κράτη, οι ιστορικοί εξιδανίκευαν φυλετικές καταγωγές, επινοούσαν «μακραίωνες παραδόσεις» ή ανέπτυσσαν σοβινιστικές και διαστρεβλωμένες εκδοχές της ιστορίας, με τις οποίες ήθελαν να ενισχύσουν την εθνική συνοχή. Ταυτόχρονα όμως, χάρη στην ανάπτυξη της βιομηχανίας, αποκτούσαν ορθολογική χροιά και προφητείες που μετέτρεπαν την εθνική συνοχή σε ταξική αλληλεγγύη και τα κρατικά σύνορα σε ρήξη μεταξύ αστών και προλεταριάτου. Με βάση τις οικονομικές αναλύσεις του Άνταμ Σμιθ και του Ντέιβιντ Ρικάρντο, όσο και τις «αντιφάσεις» της Χεγκελιανής διαλεκτικής, ο Μαρξ προφήτευσε («επιστημονικά», όπως το αναγνώριζε και ο Λένιν) την έλευση μιας παγκόσμιας κοινωνίας ευτυχισμένων εργατών, που θα αποδίδουν σύμφωνα με τις ικανότητές τους και θα αμείβονται σύμφωνα με τις ανάγκες τους.

Αυτή η «προφητεία», με τις μεταβάσεις από τη δουλοκτησία στη φεουδαρχία, στον καπιταλισμό κι εντέλει στον κομμουνισμό, δεν διαφέρει από τα όσα προφήτευε και ο Ιωακείμ ντε Φλόρε το 1200, για τη διαίρεση της ιστορίας της ανθρωπότητας σε περίοδο του Πατρός (μέχρι τη γέννηση του Ιησού), περίοδο του Υιού (από τη γέννηση ως το 1200) και περίοδο του Αγίου Πνεύματος (την οποία ο ντε Φλόρε έβλεπε να έρχεται οσονούπω, όπως ο Ένγκελς την προλεταριακή επανάσταση μετά το 1848). Μολονότι ο ντε Φλόρε εξήψε την προσοχή του Αγίου Μποναβεντούρα και του Θωμά Ακινάτη κι εξυμνήθηκε από τον Ντάντε, οι προφητείες του δεν είχαν τον αντίκτυπο εκείνων του Μαρξ, που δεν παύουν να συγκινούν ως τις μέρες μας. Ομολογουμένως, είναι απείρως επιστημονικότερες από θεολογικές υποδιαιρέσεις της ιστορίας ή από αστρολογικές προβλέψεις και μερομήνια (στα οποία εξακολουθούν να παραπέμπουν κάποιοι τηλεπαρουσιαστές), έχουν όμως προκαλέσει απείρως περισσότερα θύματα από όσα λ.χ. οι σιτοδείες λόγω δεισιδαιμόνων μετεωρολογικών προβλέψεων.

Έτσι ή αλλιώς, με τους ανθρώπους να αγωνίζονται και να αγωνιούν διαρκώς για ένα καλύτερο μέλλον, οι προφητείες αποτελούν σταθερή αξία. Καλοί ή κακοί προφήτες, αυθεντικοί ή ψευδοπροφήτες «οίτινες έρχονται προς εσάς με ενδύματα προβάτων, έσωθεν όμως είναι λύκοι άρπαγες», όπως προειδοποιεί το κατά Ματθαίον ευαγγέλιο (7: 15), οι προφήτες ποτέ δεν έχασαν τις επαγγελματικές τους ευκαιρίες. Ούτε μοιάζει πιθανό να τις χάσουν, ακόμη και σε περιόδους οικονομικής κρίσης. Αντίθετα, τότε είναι που οι προφήτες γίνονται δημοφιλέστεροι, αφού οι οικονομικές κρίσεις συμβαδίζουν μόνιμα με περιόδους πνευματικής ακρισίας.

Δεν είμαι σίγουρος αν ο Προφήτης του Αρκά ανήκει στους προφήτες που θα ενέκρινε ο ευαγγελιστής Ματθαίος ή αν θα παρομοίαζε τα λόγια του με καρπούς δένδρου «μη κάμνοντος καρπόν καλόν» και γι’ αυτό «εκκόπτεται και εις πυρ βάλλεται». Για πάρα πολλούς πάντως, όπως έδειξαν ορισμένες κατά συρροήν αντιδράσεις στο διαδίκτυο, αυτή η τελευταία είναι η πρέπουσα αντιμετώπιση.

Ένας Αρκάς, τον οποίο οι πάντες καλοδέχονταν ως κορυφαία πνευματώδη και ανατρεπτικό, έδειξε για κάποιους να αλλάζει ρότα. Από σαρκαστής της εφηβικής ερωτικής ανασφάλειας στο Κόκκορα, των αδικιών του ποινικού συστήματος στον Ισοβίτη, των υψηλών αναζητήσεων της τέχνης στις Σόου Μπίζνες, των παιδαγωγικών μεθόδων στις Χαμηλές Πτήσεις, της επιστημονικής αναλγησίας στα Πειραματόζωα, της γεροντικής ζωοφιλίας στον Καστράτο και στους Συνομηλίκους, του φόβου του θανάτου στη Ζωή Μετά, του κυνισμού της κτηνώδους δύναμης στα Επικίνδυνα Νερά ή της κακογλωσσιάς στο Μαλλί με Μαλλί, έμοιασε αίφνης να πολιτικοποιείται και, απέναντι στην «πρώτη φορά Αριστερά», να εκδηλώνεται πρώτη φορά «συντηρητικά». Όπως έχει πει ο Αϊνστάιν, «δύο πράγματα είναι άπειρα, το σύμπαν και η ανθρώπινη βλακεία· και δεν είμαι σίγουρος για το σύμπαν». Όταν σαρκάζεις τα πάντα, όταν δεν φείδεσαι καμιάς κοσμικής ή θρησκευτικής ιερότητας, γιατί θα πρέπει να σεβαστείς αίφνης την Αριστερά – και μάλιστα μια Αριστερά που, με μορφή ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, τείνει μάλλον σε σύμπραξη του «ποιοτικού σχήματος» του αρκουδιάρη Χλέμπουρα και του «εμπορικού σχήματος» της γενειοφόρου Θέκλας, από τις Σόου Μπίζνες, παρά σε σύγχρονο πολιτικό σχήμα. Με άλλα λόγια, δεν στράφηκε ο Αρκάς στην πολιτική, η πολιτική προσέγγισε το πνεύμα των αστεϊσμών του.

Γιατί, λοιπόν, κάποιοι που επί δεκαετίες απολάμβαναν την υπέροχη ανεμελιά του γουρουνιού στα άγχη του κόκκορα ή την ιδιοφυή ειρωνεία του Μοντεχρήστου προς τον Ισοβίτη, κάποιοι που φαιδρύνονταν με τον σουρεαλιστικό ερωτισμό της Θέκλας ή τον ασύστολο της Λουκρητίας, ξεκαρδίζονταν με ό,τι σκάρωνε το νεαρό σπουργίτι στον πατέρα του, εξονείδιζαν τη φρίκη των εργαστηρίων με ζωάκια που βασανίζονται σε άχρηστα πειράματα, και, γενικά, κάποιοι που θαύμαζαν την αγχίνοια του δημιουργού, υμνώντας το χιούμορ του, τον έκριναν «συντηρητικό» ή «δεξιό» στον Προφήτη; Η προφανής απάντηση είναι ότι αναγνώρισαν τους εαυτούς τους στα θύματα των εμπαιγμών του. Όχι πια ένας νευρωτικός κόκκορας, ένας ντροπαλός ισοβίτης, ένας άβουλος πατέρας σπουργίτης κ.ο.κ., από τους οποίους κάτι ίσως αναγνωρίζει και στον εαυτό του ο αναγνώστης, χωρίς να θίγεται γι’ αυτό, αλλά ολόκληρος ο κόσμος του αναγνώστη ως θύμα του εμπαιγμού. Και αυτό, όσο να ’ναι, δύσκολα μπορεί να αρέσει. Χρειάζεται πολλή εντιμότητα, εάν έχεις ασπαστεί τον Σεπτέμβριο του 2014 το «η ελπίδα έρχεται», να δεχτείς τον Νοέμβριο του 2016 ότι «την ελπίδα τη φέρνει μόνο ο αμερικανός πρόεδρος Ομπάμα», κι αυτό να μην ενέχει κάτι απολύτως άξιο καγχασμού. Εάν δεν διαθέτεις τόση εντιμότητα, μέμφεσαι τον Αρκά και τη «συντηρητικοποίησή» του.

Αλλά ο Αρκάς πέτυχε, και αυτή τη φορά, αυτό που αριστουργηματικά καλά πετυχαίνει πάντα με τους ήρωές του: τη μετατροπή της γνώσης σε απόγνωση, με το χιούμορ ως έξοχο καταλύτη της μετατροπής. «Μιλάς συνεχώς για συμφορές και βάσανα! Μόνο αυτά βλέπεις στο μέλλον;» ρωτά κάποια φωνή από το πλήθος τον προφήτη. «Όχι, αλλά δεν θέλω να σας τρομάξω», απαντά εκείνος με γαλήνιο ύφος, κάνοντας ακόμη πιο τρομακτική την απάντησή του.

Από τη μια ένας αξιοθρήνητος σε όψη γέρος, φαλακρός με λευκά γένια, κι από την άλλη ένα πλήθος χωρικών, με τα κοστούμια και το αρχιτεκτονικό τοπίο πίσω τους να παραπέμπουν σε μεσαίωνα. Κάπου πολύ μετά την εποχή του Θρασύλλου, τον οποίο συμβουλεύονταν οι ρωμαίοι αυτοκράτορες, κι αρκετά πριν τον Νοστράδαμο. Πάντα σ’ ένα ψηλότερο επίπεδο, ο προφήτης εξαγγέλλει τους συνήθως επικριτικούς προς το πλήθος χρησμούς του. Πού και πού, βέβαια, εμφανίζεται μια ευφυής φωνή από το πλήθος να καγχάσει και τον προφήτη. Όταν λ.χ. εκείνος ρωτά: «Τι θέλετε να ακούσετε, γλυκά ψέματα ή πικρές αλήθειες;», κάποιος από το πλήθος ενδιαφέρεται να μάθει: «Σε αλμυρά τι έχεις;». Η διακωμώδηση δεν αφήνει κανέναν αλώβητο, όπως τυπικά συμβαίνει στα έργα του Αρκά. Κατά κανόνα, όμως, μέγας καγχαστής είναι ο προφήτης. Ακόμη κι όταν το πλήθος δείχνει κάπως αδιάφορο, δηλώνοντας: «Σήμερα έχουμε δουλειές, προφήτη. Θα έρθουμε αύριο να μας πεις για το μέλλον μας», πάλι ο προφήτης έχει την τελευταία λέξη, συμπεραίνοντας: «Με συμφέρει αυτό!… Αύριο το μέλλον σας θα είναι λιγότερο». Προφητεία απολύτως εξασφαλισμένη, αφού το «αύριο» συνεπάγεται, για κάθε άνθρωπο, μία μέρα λιγότερη από όσες συνολικά θα έχει ζήσει.

Η πλειονότητα των διαλόγων προφήτη-πλήθους θα μπορούσε άνετα να διασκεδάζει και όσους επένδυσαν στο «η ελπίδα έρχεται». Το ότι μόνιμα ο προφήτης αποπαίρνει τον λαό, ίσως ενοχλεί όποιον τρέφει υψηλή εκτίμηση στη λαϊκή σοφία, μα μόνο τόσο. Στο κάτω κάτω, όταν ο προφήτης δηλώνει με παρρησία στο πλήθος: «Είστε ηλίθιοι» κι εκείνο απορεί μ’ ένα: «Γιατί», η απάντηση που αθωώνει τον προφήτη είναι: «Πού να ξέρω, ο Θεός τα αποφασίζει αυτά».

Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο στην Athens Review of Books>>>

Advertisements
This entry was posted in βιβλία/ανάγνωση. Bookmark the permalink.

4 Responses to [βιβλίο] Αρκάς, Ο προφήτης

  1. Ο/Η blackboy1955 λέει:

    «τι γίνεται όταν, με δημοκρατικές διαδικασίες, οι πολίτες απεμπολούν την δημοκρατία; Πώς ένας κόσμος που έχει γευτεί την «ανοιχτή κοινωνία», με τις ανισότητές της, σίγουρα, και τις αδικίες της, συχνά, μα και με τον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής και τις ευκαιρίες για κάθε μεμονωμένο άτομο να υπερβεί προκαθορισμούς οικογενειακής καταγωγής ή φύλου, πώς λοιπόν, ένας τέτοιος κόσμος, δημιουργεί πλειοψηφίες που παλινδρομούν στον αυταρχικό έλεγχο του ατόμου από την κοινότητά του και στους παραδοσιακούς δεσμούς που οικοδομούν τη συνοχή κάθε ομάδας στην εχθρότητά της προς τις άλλες;»

    Έλα μ’ ντε;

    «Και τίποτε δεν εξασφαλίζει καλύτερα αίσθηση αθανασίας από μιαν ένταξη σε ομοιογενή κοινότητα. Εξ ου η διάχυτη αντιπάθεια προς τις ελίτ. Αλλά η ένταξη σε κάποια ελίτ δεν αποτελεί ταξικό προνόμιο. Οι μεγαλοαστικές οικογένειες παράγουν εν αφθονία χυδαίους και αμαθείς. Η ένταξη σε κάποια ελίτ απαιτεί ατομική φιλομάθεια κι ευαισθησία, καταπόνηση και αυτοδιαπαιδαγώγηση. Αντ’ αυτών, η πλειονότητα προτιμά την ένταξη στην «ελίτ» των παιδιών του λαού. Οι «ηττημένοι της παγκοσμιοποίησης», αντί να υπερβούν την όποια ήττα τους μέσα στην παγκοσμιοποίηση, ενισχύοντας δημοκρατικούς θεσμούς, επιλέγουν να ενισχύουν έναν Βίκτορ Όρμπαν, έναν Χάινζ-Κρίστιαν Στράχε ή μία Μαρίν Λεπέν, με υπουργούς σαν τον Καμμένο ή τον Κοτζιά να δικαιώνουν και να επικροτούν τέτοιες επιλογές.»

    Πέρα απ’ το ερώτημα αν ο συγγραφέας έχει καταλάβει τι εννοούμε όταν λέμε «ελίτ», υπάρχει και το εξής: δε μας λέει όμως ποιοί είναι οι δημοκρατικοί θεσμοί.
    Συμπεριλαμβάνονται κι αυτοί;:

    https://greekdimo.wordpress.com/%ce%b7-%cf%80%cf%81%ce%bf%cf%84%ce%b1%cf%83%ce%b7/

    • Ο/Η Po λέει:

      πολλά ή και τα περισσότερα μπορούν να τεθούν σε δημοψήφισμα…
      εκτός από τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ελευθερία της έκφρασης και του λόγου, ο κοσμικός χαρακτήρας του κράτους, αυτά για παράδειγμα δεν (θα πρέπει να) μπαίνουν σε δημοψήφισμα.

      • Ο/Η blackboy1955 λέει:

        Και γω δεν θα ήθελα να μπαίνουν τέτοια ζητήματα σε δημοψήφισμα. Γνωρίζετε όμως μάλλον καλύτερα από εμένα πως όλα είναι ζήτημα ερμηνείας και άρα πολιτικής ισχύος εν τέλει.

        Για να το πω αλλιώς: οι πολίτες μπορούν ν’ αποφασίζουν για ότι ακριβώς και το κοινοβούλιό τους.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s