[ανάγνωση] Σοσιαλισμός με ελευθερία

[Η σύνδεση φιλελευθερισμού και σοσιαλισμού γίνεται εδώ στη μέση του δρόμου μεταξύ του ελάχιστου και του μέγιστου κράτους, με την επαναπρόταση των ατομικών δικαιωμάτων της φιλελεύθερης παράδοσης και την ολοκλήρωσή τους με τα κοινωνικά δικαιώματα…]

bobbio

Νορμπέρτο Μπόμπιο

Του  ©Θανάση Γιαλκέτση στην Ελευθεροτυπία 09.04.2006

Ο Ιταλός φιλόσοφος Νορμπέρτο Μπόμπιο αναλύει τους όρους μιας δυνητικής συμφιλίωσης του σοσιαλισμού με τον φιλελευθερισμό.

Το κείμενο που ακολουθεί προέρχεται από το αρχείο του Νορμπέρτο Μπόμπιο (1909-2004) που εγκαινιάστηκε το 2006 στο Τορίνο. Πρόκειται για απόσπασμα μιας εισήγησης του Ιταλού φιλοσόφου σε θεωρητικό συμπόσιο που έγινε στην Μπολόνια το 1980.

Δεν μπορούμε να πούμε ότι η θεωρία (ή η ιδεολογία) του φιλελεύθερου σοσιαλισμού έγινε λαοφιλής. Παρέμεινε μια διατύπωση της ελίτ, η οποία περιοριζόταν στην ιταλική πολιτική παράδοση. Το ζητούμενο είναι να κατανοήσουμε τους λόγους. Έχω προσδιορίσει τρεις. Ο πρώτος είναι το ότι εμφανίζεται ως μια λόγια διατύπωση, που επινοήθηκε στη θεωρία. Ο αληθινός θεωρητικός του κινήματος υπήρξε ο Γκουίντο Καλότζερο, φιλόσοφος ο οποίος αναζήτησε διαλεκτικά μια σύνθεση δύο ιδεωδών, τα οποία θεωρούνταν αντιθετικά: εκείνου της ελευθερίας που είχε εμπνεύσει το φιλελεύθερο κίνημα και εκείνου της δικαιοσύνης που είχε εμπνεύσει το σοσιαλιστικό κίνημα.

Ο δεύτερος λόγος πρέπει να αναζητηθεί στο γεγονός ότι η έκφραση γεννιέται ως μια πολεμική διατύπωση, ως ένα «ούτε-ούτε» μάλλον παρά ως μια θετική σύνθεση, ως ένα «και-και». Γεννιέται στο πλαίσιο της μάχης ενάντια στον φασισμό, ο οποίος ήταν ταυτόχρονα αντιφιλελεύθερος και αντισοσιαλιστικός. Επομένως η ριζική άρνηση του φασισμού, που ήταν καπιταλιστικός ως προς το οικονομικό σύστημα και δεσποτικός ως προς το πολιτικό καθεστώς, δεν μπορούσε παρά να είναι ένα κίνημα το οποίο ήταν ταυτόχρονα σοσιαλιστικό και φιλελεύθερο. Η επίσημη θεωρία του φασισμού τον παρουσίαζε σαν ένα τρίτο δρόμο, πέρα από τον σοσιαλισμό και τον φιλελευθερισμό. Το ζητούμενο ήταν να ανατραπεί πλήρως αυτή η υποτιθέμενη λύση. Όχι πέραν του ενός και του άλλου, αλλά μέσα και στους δύο σε αναζήτηση μιας σύνθεσης που δεν είχε γνωρίσει μέχρι τώρα η ιστορία.

Ο τρίτος λόγος για την έλλειψη λαοφιλίας του φιλελεύθερου σοσιαλισμού βρισκόταν ίσως σε μιαν ορισμένη αμφισημία του. Φιλελευθερισμός και σοσιαλισμός, εντάξει. Αλλά ποιος φιλελευθερισμός και ποιος σοσιαλισμός; Ούτε ο φιλελευθερισμός ούτε ο σοσιαλισμός είναι όροι που έχουν ένα και μοναδικό νόημα. Υπάρχουν διάφορες ερμηνείες και του ενός και του άλλου. Όταν τους βάζουμε μαζί σε ποιαν εκδοχή φιλελευθερισμού και σοσιαλισμού αναφερόμαστε; Αν τους θεωρήσουμε ως σφαιρικές αντιλήψεις της κοινωνίας και της ιστορίας, δεν μπορούν να συμβαδίσουν. Χρειάζεται επομένως να τους θεωρήσουμε και τους δύο από μια κάποια ιδιαίτερη άποψη, αν θέλουμε να φτάσουμε σε μια πιθανή τους συμφιλίωση.

Εξετάζω τρεις απόψεις, την οικονομική, την πολιτική και την ιδεολογική. Από την πρώτη άποψη η μεγάλη αντίθεση είναι μεταξύ οικονομίας της αγοράς και σχεδιασμένης οικονομίας. Στη θεωρία του φιλελεύθερου σοσιαλισμού αυτή η αντίθεση λυνόταν πρακτικά, θα έλεγα σχεδόν εμπειρικά, με την πρόταση της οικονομίας με δύο τομείς, τον ιδιωτικό και τον δημόσιο. Από την πολιτική άποψη παρουσιάζεται η αντίθεση ανάμεσα στο ελάχιστο κράτος των φιλελεύθερων και στο μέγιστο κράτος του κολεκτιβισμού (που καταλήγει υποχρεωτικά στον ολοκληρωτισμό των χωρών του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού). Η σύνδεση φιλελευθερισμού και σοσιαλισμού γίνεται εδώ στη μέση του δρόμου μεταξύ του ελάχιστου και του μέγιστου κράτους, με την επαναπρόταση των ατομικών δικαιωμάτων της φιλελεύθερης παράδοσης και την ολοκλήρωσή τους με τα κοινωνικά δικαιώματα, η υλοποίηση των οποίων επιβάλλει μιαν ενεργητική παρέμβαση του κράτους στη σφαίρα των οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων.

Από την ιδεολογική άποψη το πρόβλημα είναι πιο περίπλοκο. Ισότητα και ελευθερία είναι οριακά αξίες που δεν συμβαδίζουν. Είναι επίσης αξίες διαφορετικές, που δεν μπορούν να τοποθετηθούν στο ίδιο επίπεδο. Η ελευθερία είναι μια πρωταρχική ή ενδογενής αξία. Η ισότητα θεωρείται γενικά μια δευτερογενής αξία, που είναι προϋπόθεση για την υλοποίηση της ελευθερίας. Από δω προκύπτει το αξίωμα του φιλελεύθερου: τόση ισότητα όση αρκεί για να εγγυηθούμε τη μέγιστη ελευθερία του καθένα σε σχέση με όλους τους άλλους. Αλλά όχι περισσότερη. Αν ελευθερία και ισότητα γίνουν δεκτές ως πρωταρχικές αξίες, είναι πρόδηλα ασύμπτωτες. Η δυσκολία μπορεί να επιλυθεί μόνον πρακτικά, με τμηματικούς συμβιβασμούς.

Η λύση που ο Ροσέλι προσπάθησε να δώσει στο πρόβλημα ήταν μάλλον σύνθετη. Πάνω απ’ όλα στη σκέψη του βρισκόταν η ιδέα ότι η σύνδεση φιλελευθερισμού και σοσιαλισμού είναι δυνατή όταν εννοούμε τον πρώτο ως μέθοδο και τον δεύτερο ως σκοπό. Με αυτό τον τρόπο αποφεύγεται η κύρια δυσκολία που είναι η δυσκολία να συνδέσουμε δύο κοσμαντιλήψεις, οι οποίες, σφαιρικά νοούμενες, είναι ασύμπτωτες. Από τη στιγμή που θα αντιληφθούμε τον φιλελευθερισμό ως τη διδασκαλία μιας μεθόδου, η οποία είναι η μέθοδος της ειρηνικής ρύθμισης των συγκρούσεων μέσα από την εξασφάλιση των δικαιωμάτων ελευθερίας, την απόδοση των πολιτικών δικαιωμάτων σε όλους κ.λ.π., ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός γίνεται η ιδεολογία της επιδίωξης του σκοπού που προτείνεται από τον σοσιαλισμό με τη μέθοδο που εφαρμόζεται πρώτη φορά στην ιστορία από τα φιλελεύθερα καθεστώτα.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, η σχέση ανάμεσα σε φιλελευθερισμό και σοσιαλισμό αντιμετωπίζεται από τον Ροσέλι ιστορικά. Ο φιλελευθερισμός υπήρξε αναμφίβολα ένα κίνημα απελευθέρωσης του ανθρώπου. Ο σοσιαλισμός, αν τον κατανοήσουμε ορθά, είναι η φυσική συνέχεια αυτού του κινήματος απελευθέρωσης, με την έννοια ότι, ξεκινώντας από την απελευθέρωση του ατόμου σε σχέση με το κράτος, τείνει στην απελευθέρωση του ανθρώπου σε σχέση με όλες τις άλλες εξαρτήσεις που προέρχονται από την κοινωνία, ιδιαίτερα στην οικονομική σφαίρα.

Advertisements
This entry was posted in βιβλία/ανάγνωση, Logos. Bookmark the permalink.

Μία απάντηση στο [ανάγνωση] Σοσιαλισμός με ελευθερία

  1. Ο/Η Γιάννης λέει:

    Πρέπει να ορίσουμε τι είναι ελευθερία. Δεν πρόκειται για μία κατάσταση, που κατακτούμε με πολιτικούς αγώνες, αλλά μάλλον είναι μία φυσική κατάσταση που κάποιος επιθυμεί να βιώσει ή όχι. Δηλαδή, είναι μία εσωτερική κατάσταση, την οποία ένα άτομο επιδιώκει να βιώσει, μέσω του δρόμου της φιλοσοφίας και της γνώσης. Και τα δύο, πραγματοποιούνται μέσα από την συνεχή γνώση του εαυτού και μέσω του λόγου, της ανακάλυψης της φυσικής αλήθειας, που αντανακλάται και πραγματοποιείται μέσα στον εγκέφαλο του ανθρώπου, η οποία στον Ηράκλειτο είναι η δύναμη που κυβερνά τα πάντα μέσα από τα πάντα. Πρόκειται για τον συμπαντικό Λόγο, ότι όλα αλλάζουν και το μόνο δεδομένο είναι η συνεχής αλλαγή. Αυτός ο Λόγος, δεν έχει καμία σχέση με την Αριστοτελικό λόγο (λογική). Συνεπώς, η ελευθερία είναι μία φυσική κατάσταση και έχει να κάνει με την συνειδητή απόφαση του ατόμου να αναλάβει ή όχι αυτό καθήκον, απολύτως μέσω της ελεύθερης επιλογής του, χωρίς να αναμένει οποιοδήποτε κέρδος ή άλλη σκοπιμότητα, διότι σε κάτι τέτοιο ελλοχεύει ο κίνδυνος, τα καθήκοντα να γίνουν βράχος που θα τον πλακώσει . Αυτό σε επίπεδο μύθου, φθάνει στο αποκορύφωμα του, με τον Σίσυφο, ο οποίος εκτελεί το καθήκον του, χωρίς καταφεύγει σε διαμαρτυρίες ή να αναμένει κάποιο κέρδος. Μπορούμε να φανταστούμε τον Σίσυφο ελεύθερο. (και όχι ευτυχισμένο. Τι τον νοιάζει, η ευτυχία;) Ο φιλελευθερισμός, αναγνωρίζει κάποιες ελευθερίες στο άτομο, όπως το δικαίωμα στην έκφραση γνώμης, αλλά αυτό το δικαίωμα είναι μία φυσική κατάσταση, και το να στερείς τον λόγο στους ανθρώπου είναι, παρανοικό. Ποτέ όμως δεν αντιμετώπισε την ελευθερία ως προσωπική υπόθεση, αλλά ως «μαζική». Δεν καλλιέργησε υπεύθυνους-ελεύθερους ανθρώπους.
    Η ισότητα-αν θέλουμε να συνομολογήσουμε με την φύση- είναι ανύπαρκτη και α-δύνατη κατάσταση. Πουθενά στην φύση δεν νοείται ισότητα. Όταν την επιβάλλεις, στους ανθρώπους και στην κοινωνία καταργείς την ζωτικότητα της και τις κινητήριες δυνάμεις που της παρέχουν μία δυναμική ροική κατάσταση και την καταδικάζεις σε στασιμότητα. Θεωρώ, ότι στην θέση της πρέπει να τοποθετήσουμε την ισονομία, την οποία ΄θα «ιεροποιήσουμε». Ομοια, η δικαιοσύνη. Δεν είναι μία ισοπεδωτική αφηρημένη έννοια, άλλα αποτέλεσμα μίας ισόνομης άμιλλας των μελών της ομάδας, με στόχο την συνεχή βελτίωση της. Οπου το άτομο, επιβραβεύεται σύμφωνα με τις δυνατότητες του και την προσφορά. Δεν είναι δικαιοσύνη, να επιβραβεύεται κάποιος που έχει μεγάλη προσφορά στην ομάδα ή κοινωνία, σε επίπεδο φήμης, αναγνώρισης, οικονομικών απολαβών κλπ όμοια με κάποιον που αδιαφορεί για την ομάδα ή είναι απατεώνας. Στον σοσιαλισμό- είτε σαν αυτόνομος είτε σαν φιλελεύθερος- η ισότητα και η δικαιοσύνη, είναι έννοιες έξω από την φυσική αλήθεια, δηλ. μεταφυσικές και μπορούν να γίνουν «αποδεκτές» μόνο με την βία, να επιβληθούν. Ο δε σοσιαλισμός αποτελεί έναν αυθαίρετο σκοπό, σα να όλη η ιστορική μας διαδρομή, είχε κατά νου, να μας οδηγήσει εκεί.
    Τα πολιτικά συστήματα οφείλουν να υπηρετούν τον άνθρωπο και την κοινωνία. Αν για παράδειγμα σε μία δημοκρατική κοινωνία, εντοπιστεί η αναγκαιότητα για κάποιες χρήσιμες αλλαγές, οι οποίες δεν προβλέπονται από την Δημοκρατία, θα απορριφθούν ή θα την εμπλουτίσουν, μετατρέποντας την ίσως, σε κάτι που θε είναι περισσότερο ή διαφορετικό από Δημοκρατία; Κάθε δυναμικό σύστημα, επιτελεί δύο επίπεδα: κάνει πράξη το παρόν (που έχει μέσα του το παρελθόν) και φέρνει μέσα του τα στοιχεία του μέλλοντος. Είμαστε αυτοί που είμαστε, επειδή οι πρόγονοι μας, σαν θηρευτές, έτρεχαν ακούραστα, στην προσπάθεια τους να πιάσουν θηράματα, για τροφή. Ετσι, ασυνείδητα, πέρα από την τροφή τους, καθόρισαν τα δικά μας χαρακτηριστικά, όπως και εμείς κάνουμε για αυτούς που θα ζήσουν στο μακρινό μέλλον. Ομοια, μια δυναμική κοινωνία πρέπει να εξασφαλίζει όχι μόνο τον εαυτό της, αλλά και να θέτει τις βάσεις για μία όσο το δυνατό μακρόβια ισχυρή μελλοντική κοινωνία. Στηριζόμενη στις αρχές, της φυσικής αλήθειας, του Λόγου, της ισονομίας, της δικαιοσύνης, του πολιτισμού και της επιστήμης. Αρα, τα πολιτικά συστήματα είναι εργαλεία και όχι αιώνιες αλήθειες ή σκοποί. Εξυπακούεται πως δεν είμαι ειδικός, αλλά με το δικαίωμα της γνώμης, θα πω ότι η πρόταση ενός φιλελεύθερου σοσιαλισμού δεν είχε τύχη και έτσι ξεχάστηκε.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s