[βιβλίο]Richard Wolin, Η γοητεία του ανορθολογισμού [2]

[ο Richard Wolin επιχειρεί […]να εξετάσει το πώς η αριστερά, η οποία παραδοσιακά «αγωνιζόταν κατά της κοινωνικής ανισότητας και της ταξικής αδικίας», υπερασπιζόμενη αταλάντευτα τις αρχές του ανθρωπισμού και του διαφωτισμού, επέλεξε στα τέλη της δεκαετίας του εξήντα να εναντιωθεί στον ορθό λόγο]

wolin-book1dec16b

Richard Wolin, Η γοητεία του ανορθολογισμού, επιμέλεια: Δήμητρα Τουλάτου – μετάφραση: Μαρία Φιλιππακοπούλου, Πόλις, 2007

Μια ανορθολογική επιλογή

Του ©Βασιλη Μουρδουκουτα στην Καθημερινή

Αν και βαθύς γνώστης της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας του εικοστού αιώνα -από τη Σχολή της Φρανκφούρτης, τον Λούκατς και τον Μπένγιαμιν, έως τον Μεταδομισμό και τους Καταστασιακούς-, ο Richard Wolin δεν συνιστά σε καμία περίπτωση το τυπικό παράδειγμα του ευπροσήγορου καθηγητή Ιστορίας των Ιδεών. Τουναντίον, ο λόγος του είναι «νευρώδης», μαχητικός και ενίοτε πολεμικός. Στην πραγματικότητα, ο Richard Wolin προτιμάει τον ρόλο του δημόσιου διανοουμένου: του στοχαστή που συμμετέχει ενεργά «σε ένα είδος διανοητικής πολιτικής με νόημα» και δεν διστάζει διόλου, όπου κρίνει αναγκαίο, να προκαλέσει. Δεν είναι, επομένως, καθόλου τυχαίο το ότι, έως σήμερα, ο Richard Wolin έχει κατορθώσει να εξοργίσει τους μεταμοντέρνους, να εκνευρίσει τους οπαδούς του Χάιντεγκερ, αλλά και να οδηγήσει τον Ντεριντά να τον αποκαλέσει απαξιωτικά δημοσιογράφο.

Στο «Η Γοητεία του Ανορθολογισμού» ο Richard Wolin αποφασίζει να αναμετρηθεί με ένα περίπλοκο ιστορικό φαινόμενο: την παράδοξη σχέση της σύγχρονης αριστερής διανόησης με τη δεξιά πολιτική του μεσοπολέμου. Επιχειρεί, πιο συγκεκριμένα, να εξετάσει το πώς η αριστερά, η οποία παραδοσιακά «αγωνιζόταν κατά της κοινωνικής ανισότητας και της ταξικής αδικίας», υπερασπιζόμενη αταλάντευτα τις αρχές του ανθρωπισμού και του διαφωτισμού, επέλεξε στα τέλη της δεκαετίας του εξήντα να εναντιωθεί στον ορθό λόγο, τον ανθρωπισμό και τη νεωτερικότητα, κάνοντας πράξη τη συμβουλή του Νίτσε: «να φιλοσοφούμε με ένα σφυρί».

Γενεαλογική μέθοδος
Στην προσπάθειά του να εξετάσει το συγκεκριμένο ζήτημα ο Richard Wolin υιοθετεί τη γενεαλογική μέθοδο: παρακολουθεί την εξέλιξη μίας συγκεκριμένης δέσμης γνήσια αντι-ανθρωπιστικών και αντι-διαφωτιστικών ιδεών, καταγράφοντας τη βαθμιαία μετάβασή τους από το ένα άκρο του ιδεολογικοπολιτικού άξονα στο άλλο. Με αφετηρία την αντεπαναστατική και αντιδραστική στάση των Gobineau, De Maistre, De Bonald, αλλά και -κυρίως- τη ριζοσπαστική θεωρία του Νίτσε σχετικά με τη γοητεία της καταστροφής και τη θέληση για δύναμη, ο Richard Wolin σχεδιάζει το περίγραμμα των ιδεών οι οποίες θα επηρεάσουν στοχαστές του μεσοπολέμου, όπως τους Γιουνγκ, Μπατάιγ και Μπλανσό. Επειτα, αποτυπώνοντας την περαιτέρω πορεία των εν λόγω ιδεών, αναδεικνύει τον βαθμό στον οποίο αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης των μεταμοντέρνων, μισό περίπου αιώνα αργότερα.

Ποιος, όμως, ο λόγος διερεύνησης «αμαρτωλών» μυστικών και αναμφίλεκτα προκλητικών συναφειών; Σύμφωνα με τον Richard Wolin, η κατάρτιση μιας γενεαλογίας της μεταμοντέρνας σκέψης θα συμβάλει στην ακριβέστερη κατανόηση των φιλοσοφικών της προεκτάσεων. Κατανόηση που, με τη σειρά της, θα επιβάλει την προσέγγιση ορισμένων εξ αυτών των φιλοσοφικών προεκτάσεων με περίσκεψη και προσοχή.

Εν προκειμένω, εάν, ακολουθώντας τους Νίτσε και Φουκό, αποδεχθούμε ότι κάθε θέληση για γνώση και αλήθεια συνιστά κατ’ ουσίαν θέληση για εξουσία και καταναγκασμό, τότε απαξιώνουμε την ίδια τη σχέση μεταξύ πολιτικής και δικαιοσύνης. Σε αυτό το πλαίσιο, η πρόσληψη του ενστίκτου αναζήτησης της αλήθειας ως εγγενώς κακοπροαίρετου ενδέχεται, σύμφωνα με τον Richard Wolin, να έχει «παραλυτικές συνέπειες για την πολιτική». Σε πλήρη, δηλαδή, αντίθεση με όσα φαίνεται να υποστηρίζουν αρκετοί μεταμοντέρνοι στοχαστές, ζητήματα όπως η ανέχεια, η κοινωνική ανισότητα, αλλά και ο πόλεμος στο Ιράκ απαιτούν την άρθρωση λογικών επιχειρημάτων· επιβάλλουν τη συγκρότηση ηθικών κρίσεων· μας υποχρεώνουν, δηλαδή, να ασκήσουμε γόνιμη κριτική, προβάλλοντας θεμελιωμένες απόψεις και επιχειρήματα.

Αδυναμίες και αρετές
Η πραγμάτευση του εν λόγω ζητήματος από τον Richard Wolin διαθέτει ενδεχομένως αρκετές αδυναμίες. H ελλιπής παρουσίαση των επιχειρημάτων των μεταμοντέρνων, η παράλειψη της ένταξης του «κοινοτισμού» στο ερμηνευτικό σχήμα που συγκροτείται, η ενίοτε μονοδιάστατη πρόσληψη του Διαφωτισμού και των προταγμάτων του, αλλά και η τάση απάλειψης των σημαντικών διαφορών μεταξύ συντηρητικών, εθνικιστών και οπαδών του ολοκληρωτισμού περιορίζουν αναμφίλεκτα την αναλυτική ισχύ του έργου.

Μολαταύτα, παρά τις όποιες ελλείψεις της, η γενεαλογία του Richard Wolin διαθέτει αδιαμφισβήτητες αρετές. Πρώτον, θίγει -έστω εμμέσως- την ειδοποιό αδυναμία της σύγχρονης αριστεράς να συγκροτήσει μια ουσιαστική πολιτική θέση, αλλά και να εμπνεύσει. Δεύτερον, μας βοηθάει να κατανοήσουμε τον βαθμό στον οποίο ο – συχνά παραγνωρισμένος- δέκατος ένατος αιώνας επηρέασε, εάν όχι προσδιόρισε, τις πολιτικές και ιδεολογικές διενέξεις που έλαβαν χώρα στον εικοστό. Και, τρίτον, θέτει εκ νέου, αν και υπόρρητα, μία σειρά δύσκολων ερωτημάτων: υπάρχει, άραγε, κάποιος βαθμός ανεκτής αδιαφορίας απέναντι στις σκοτεινές πολιτικές προεκτάσεις των ιδεών ορισμένων στοχαστών ή, ερώτημα ακόμη πιο απαιτητικό, μπορεί κανείς να συγχωρέσει τη συνεργασία ενός στοχαστή με ένα φασιστικό καθεστώς;

Επί αυτής της βάσης, «Η Γοητεία του Ανορθολογισμού» αξίζει να διαβαστεί, καθώς προκαλεί και, ως εκ τούτου, διεγείρει τα ένστικτά μας για την αλήθεια, την ηθική και τη δικαιοσύνη. Αξίζει, εν κατακλείδι, να διαβαστεί μιας και «ερεθίζει» τη μνήμη, πολεμώντας τη λήθη και όσους αποπειράθηκαν να τη διαβούν.

Advertisements
This entry was posted in βιβλία/ανάγνωση. Bookmark the permalink.

4 Responses to [βιβλίο]Richard Wolin, Η γοητεία του ανορθολογισμού [2]

  1. Ο/Η Γιάννης λέει:

    Η Αριστερά, που πάντα αγωνιζόταν ενάντια στην κοινωνική αδικία και ανισότητα, επέλεξε στην δεκαετία του εξήντα -δηλ. τότε που άρχισε να πλησιάζει στην κατάληψη της εξουσίας- να εγκαταλείψει τον ανθρωπισμό της, γιατί ακολούθησε την συμβουλή του Νίτσε, να φιλοσοφούμε με ένα σφυρί. Η Αριστερά εγκατέλειψε τις διακηρύξεις της, επειδή πλησίασε ή κατέλαβε την εξουσία και όχι γιατί άκουσε την συμβουλή του. Η εξουσία είναι ένας πανίσχυρος μηχανισμός, από τους πιο ισχυρούς, και μεταμορφώνει οποιονδήποτε γοητεύεται απ’ αυτήν, κατ’ εικόνα και ομοίωση της. Υπάρχουν άπειρα παραδείγματα, που μας το επιβεβαιώνουν. Οποιος έχει κάποιον αριστερό βουλευτή γνωστό, ας τον ρωτήσει να του πει, εάν μπορεί να σκέπτεται ελεύθερα και να πράττει ελεύθερα, μέσα στην βουλή. Ή τον εκλιπόντα -αν μπορούσε- Κάστρο.
    «Η πρόσληψη του ενστίκτου αναζήτησης της αλήθειας ως εγγενώς κακοπροαίρετου, ενδέχεται να έχει παραλυτικές συνέπειες για την πολιτική». Πρώτον, η επιθυμία για αλήθεια ουδεμία σχέση έχει με το ένστικτο. Δεν προέκυψε από κάποιο ένστικτο που μας προίκισε η φύση. Όταν κυριαρχούν τα ένστικτα η αλήθεια υποχωρεί. Μάλλον είναι προιόν της λογικής και της προσπάθειας του ανθρώπου να επιλύσει προβλήματα που παρουσιάστηκαν αναπόφευκτα και όταν υπάρχει υπερεκτίμηση της, τότε κυριαρχεί ένας αδίστακτος ορθολογισμός, που κάνει τον άνθρωπο μια ακούραστη μηχανή ιδεών που υποτίθεται ότι μπορεί να λύνει προβλήματα στο διηνεκές. Θα ‘λεγα ότι πρέπει να υπάρχει μια ισορροπία ανάμεσα στην αλήθεια και τα ένστικτα. Δεύτερον η αλήθεια, είναι μια διαρκώς ρέουσα και μεταβαλλόμενη διαδικασία, ανάμεσα στον άνθρωπο, στο περιβάλλον του και την φύση. Ο άνθρωπος βρίσκεται εδώ και πολύ καιρό, σε κατάσταση πολιτικής παραλυσίας και φοβερών αδιέξοδων, και επειδή έπαψε να συνομολογεί με την φύση.
    Ο Νίτσε λέει στην Γενεαλογία της ηθικής: «Αν υποθέσουμε πως οτιδήποτε «γνωρίζει» ο άνθρωπος όχι μόνο δεν ικανοποιεί τις επιθυμίες του αλλά μάλλον εναντιώνεται σ’ αυτές και προκαλεί ένα αίσθημα φρίκης, τι θείος τρόπος να ρίχνουμε την ευθύνη γι’ αυτό το πράγμα όχι στην επιθυμία αλλά στη «γνώση». Δεν υπάρχει γνώση: κατά συνέπεια υπάρχει Θεός. Τι θρίαμβος του ασκητικού ιδανικού!»
    Επίσης στην Χαρούμενη επιστήμη ΙΙ, αφορισμός 344 (μικρό μέρος του): «Αυτή ακριβώς η πεποίθηση δε θα γεννιόταν μάλιστα ποτέ αν η αλήθεια και η αναλήθεια αποδείκνυαν συνεχώς ότι είναι χρήσιμες, όπως πράγματι συμβαίνει. Ετσι – η πίστη στην επιστήμη που υπάρχει αναμφισβήτητα, δεν μπορεί να οφείλει τη γέννηση της σ’ έναν τέτοιο υπολογισμό της ωφελιμότητας, πρέπει να γεννήθηκε παρά το γεγονός ότι η ανωφέλεια και η επικινδυνότητα της θέλησης για αλήθεια με οποιοδήποτε τίμημα, αποδεικνύεται συνεχώς». Κάτι που σημαίνει, ότι γενικώς κάθε αλήθεια, αλλά και αυτή της Αριστεράς που μας ενδιαφέρει εδώ, απαιτεί από τις άλλες αλήθειες να θυσιαστούν, προς χάριν της. Ο Νίτσε δεν είναι εναντίον της γνώσης ούτε της αλήθειας. Μας υπενθυμίζει ότι η αλήθεια και η γνώση δεν αποτελούν προνόμιο κάποιας κάστας ανθρώπων π.χ. θεολόγων ή επιστημόνων ή κάποιων πολιτικών χώρων, εν είδη αυθεντίας. Μας λέει ότι συχνά η γνώση μπορεί να στραφεί ενάντια στις επιθυμίες του ανθρώπου, ότι η αλήθεια και η αξία της πρέπει να τεθούν πειραματικά υπό συζήτηση. Δηλαδή, εφόσον, η αλήθεια οφείλει να δικαιώσει τον εαυτό της, ελλοχεύει ο κίνδυνος της μετατροπής της σε εξουσία και καταναγκασμό. Πως, η αλήθεια του ενός, μπορεί να απαιτεί την υποταγή της αλήθειας του άλλου. Ότι η μάχη ενάντια στην αδικία για παράδειγμα, η αλήθεια που προκύπτει από αυτή την επιθυμία για ισότητα και η δικαίωση της πάση θυσία, όταν εκλαμβάνεται σαν ύψιστη αποστολή με οποιοδήποτε τίμημα, μπορεί να μετατρέψει κάποιον σε εξουσιαστή ενάντια σε οποιονδήποτε τον αμφισβητεί. Αυτό δεν έλαβε χώρα με την Αριστερά; Ετσι δεν συνάντησε την Δεξιά; Να θυμηθούμε το περίφημο σύνθημα: Νόμος είναι το δίκαιο του εργάτη. Ή τα σοσιαλιστικά καθεστώτα, που εξέφραζαν τα συμφέροντα της εργατικής τάξης και όλων των εργαζόμενων, ως αναμφισβήτητες αλήθειες και μετατράπηκαν σε τυραννικά.
    Λύσεις για θέματα αδικίας, κοινωνικής ανισότητας και δικαιοσύνης, δεν αποτελούν προνόμιο κάποιων πολιτικών χώρων ή μόνο της επιστήμης, αλλά είναι θέματα που απαιτείται η συμμετοχή όλης της κοινωνίας, στο πλαίσιο κάθε φορά, του εφικτού.

    • Ο/Η Po λέει:

      Αγαπητέ Γιάννη, σε ευχαριστούμε και πάλι, αυτή τη φορά, εάν μας το επιτρέψετε, να ανεβάσουμε το σχόλιο σας ως κεντρική ανάρτηση.
      Αναμένουμε τη συγκατάθεσή σας…

      • Ο/Η Γιάννης λέει:

        Αγαπητέ Ρο, σας ευχαριστώ και εγώ. Αν εκτιμάτε ότι το σχόλιο μου, αξίζει περισσότερης προσοχής, εννοείται, ότι μπορείτε να το ανεβάσετε ως κεντρική ανάρτηση. Σ’ ότι με αφορά, καθώς το έγραφα, είχα πάλι τον προβληματισμό αν γράφοντας τόσο συχνά σχόλια, κάνω κατάχρηση και είμαι απρεπής, απέναντι στο φιλόξενο μπλοκ σας. Τελικά, νίκησε η επιθυμία να να πω την γνώμη μου..

      • Ο/Η Ζωζώ Σαπουνάκη-διανοούμενη λέει:

        Yγιής επιθυμία, τα μάλα εκτιμώμενη υπό του κοινού του βλογίου των Ροϊδηδων.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s