Αναγνώσεις: Mark Lilla, Η σαγήνη των Συρακουσών. Διανοούμενοι στην πολιτική

[μτφρ. Χρ. Μεντζαλίρα, εκδ. The Athens Review of Books, σελ. 328]

Η «Αιχμάλωτη σκέψη», το βιβλίο που δημοσίευσε το 1953 ο Τσέσλαβ Μίλος, αποτελεί μια κλασική πλέον μελέτη για το πώς οι διανοούμενοι στη μεταπολεμική Ανατολική Ευρώπη υπέκυψαν στο δέλεαρ της συνεργασίας με το κομμουνιστικό καθεστώς υπό το οποίο ζούσαν. Ωστόσο, δεν αποτελούσαν διόλου μοναδική περίπτωση. Η ευρωπαϊκή ιστορία του περασμένου αιώνα βρίθει από παραδείγματα φιλοσόφων, συγγραφέων και νομικών οι οποίοι, ανεξάρτητα από το αν ζούσαν σε δημοκρατικές, κομμουνιστικές ή φασιστικές κοινωνίες, υποστήριζαν και υπερασπίζονταν ολοκληρωτικές αρχές και φρικαλέα καθεστώτα.
Πώς μπορούν οι διανοούμενοι, αυτοί που οφείλουν να επιδεικνύουν μεγαλύτερη εγρήγορση απέναντι στα δεινά της τυραννίας, να προδίδουν τα φιλελεύθερα ιδεώδη της ελευθερίας και της ανεξάρτητης έρευνας; Πώς μπορούν να λαμβάνουν πολιτικές θέσεις που, εμμέσως ή μη, εγκρίνουν την καταπίεση και την ανθρώπινη δυστυχία σε τόσο δυσθεώρητη κλίμακα; Φιλοτεχνώντας τα πορτρέτα του Μάρτιν Χάιντεγκερ, του Καρλ Σμιτ, του Βάλτερ Μπένγιαμιν, του Αλεξάντρ Κοζέβ, του Μισέλ Φουκώ και του Ζακ Ντεριντά, ο Μαρκ Λίλα μάς δείχνει πως οι αναταραχές του εικοστού αιώνα διαμόρφωσαν την πολιτική ευαισθησία σημαντικών στοχαστών που παραπλανήθηκαν τόσο από τις ιδεολογίες της εποχής τους ώστε έκλεισαν τα μάτια τους στην κτηνωδία, τον εξαναγκασμό και την κρατική τρομοκρατία.
Τα πορτρέτα του Μαρκ Λίλα μάς δείχνουν με ποιο τρόπο οι διανοούμενοι που αποτυγχάνουν να ελέγξουν τα πάθη τους είναι δυνατό να κυριαρχηθούν από αυτά και να οδηγηθούν σε μια πολιτική σφαίρα την οποία οι ίδιοι μετά βίας κατανοούν, τα αποτελέσματα όμως της δράσης τους για την πνευματική και πολιτική ζωή μας είναι εξαιρετικά βαρυσήμαντα. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

«Ο Μαρκ Λίλα έχει γράψει ένα νηφάλιο και οξυδερκές βιβλίο για τους πολιτικούς στοχαστές και αναλυτές της ανθρώπινης κατάστασης που έχουν αναδειχθεί σε πολιτισμικούς ήρωες της εποχής μας. Σε πολλές περιπτώσεις παρουσιάζει τις ιδέες τους καλύτερα από ό,τι αυτοί οι ίδιοι. Ο Λίλα προσεγγίζει τους πρωταγωνιστές του με κατανόηση, όχι όμως και με συμπάθεια. Τους παρέχει τη δυνατότητα μιας δίκαιης δίκης, βρίσκει όμως την υπεράσπισή τους ανεπαρκή. Όλοι έχουν διαπράξει -άλλος περισσότερο, άλλος λιγότερο- ένα αδίκημα πρώτου βαθμού: ήταν απερίσκεπτοι για τις συνέπειες των ιδεών τους» (Avishai Margalit)
«Συνεχίζοντας την παράδοση που εγκαινίασαν «Η αιχμάλωτη σκέψη» του Τσέσλαβ Μίλος και «Το όπιο των διανοουμένων» του Ρεϋμόν Αρόν, «Η σαγήνη των Συρακουσών» μάς προσφέρει μια εξαιρετική ανάλυση των φιλοτύραννων διανοούμενων του 20ού αιώνα – από τον Μάρτιν Χάιντεγκερ και τον Καρλ Σμιτ στη μεσοπολεμική Γερμανία έως τον Μισέλ Φουκώ και τον Ζακ Ντεριντά στη μεταπολεμική Γαλλία. Ο Λίλα διερευνά το αιώνιο δέλεαρ των φιλοσόφων, να υποκύψουν σε ιδεολογικούς βασιλείς με την προσδοκία ότι θα πραγματώσουν το κράτος της αλήθειας και της δικαιοσύνης. Πάρα πολλοί εκπρόσωποι του αμερικανικού ακαδημαϊκού κόσμου θα ωφεληθούν από την ευθυκρισία που επιδεικνύει ο συγγραφέας, αλλά και την ενδελεχή γνώση του γύρω από τις παραδόσεις της ευρωπαϊκής διανόησης που τόσο εύκολα παρερμηνεύονται στη χώρα μας» (Martin Malia)

***

Κρίση του Δημήτρη Π. Σωτηρόπουλου στην Καθημερινή :

Από τις παλιότερες και μάλλον διαρκέστερες φαντασιώσεις των απανταχού φιλοσόφων είναι να γίνουν κάποια στιγμή οι σύμβουλοι του πρίγκιπα. Η μοναξιά του ερευνητικού εργαστηρίου είναι συχνά ανυπόφορη – πρέπει να το παραδεχτούμε. Η δε φαντασίωση να εφαρμόσουν «στην πράξη» τις ιδέες τους, είναι εξαιρετικά θελκτική. Το δέλεαρ της εξουσίας λίγους αφήνει ασυγκίνητους.

Κι ωστόσο, όλες αυτές οι τόσο ανθρώπινες αδυναμίες δεν αρκούν για να εξηγήσουν ένα από τα μεγάλα αινίγματα του 20ού αιώνα: γιατί ορισμένοι από τους σημαντικότερους διανοουμένους -για το έργο των οποίων τρέφει κανείς απεριόριστο θαυμασμό- λάθεψαν τόσο πολύ στις επιλογές των καθεστώτων που επέλεξαν να στηρίξουν; Τι ήταν π.χ. αυτό που έκανε τον κορυφαίο στοχαστή της μεσοπολεμικής Γερμανίας, τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, να βλέπει στο πρόσωπο του Χίτλερ τον αναμορφωτή της χώρας του, και όταν τον ρωτούσαν σχετικά οι έκπληκτοι φίλοι του, να τους απαντάει συνεπαρμένος με τον ναζιστή ηγέτη: «μα έχεις δει τι όμορφα χέρια έχει»;

Η ιστορία αυτής της ακατανόητης σαγήνης των φιλοσόφων από την εξουσία είναι παλιά, μας θυμίζει ο Μαρκ Λίλα, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, μέσα από μια έκδοση που μας έρχεται στα ελληνικά από τη σημαντική βιβλιολογική επιθεώρηση The Athens Review of Books. Την καταγράφει πρώτος ο Πλάτωνας όταν καλείται ο ίδιος να γίνει καθοδηγητής του τυράννου των Συρακουσών, Διονύσιου του νεότερου. Με τη διαφορά ότι ο Πλάτωνας δεν θα πέσει στη ναρκισσιστική παγίδα του φιλοσόφου που από σύμβουλος γίνεται τελικά υπηρέτης ενός τυραννικού καθεστώτος.

Ο συγγραφέας του εν λόγω βιβλίου προσπαθεί να εξετάσει το ζήτημα όχι μόνο μέσα από τα κείμενα των στοχαστών αυτών, όπως έκανε π.χ. ο Αζάια Μπερλίν που «έβλεπε» μια απευθείας σχέση ανάμεσα στις διατυπωμένες τους ιδέες και την πολιτική τους στράτευση. Ο Λίλα αναζητάει, αντιθέτως, τα ερμηνευτικά κλειδιά των πολιτικών τους επιλογών στην ίδια τη βιογραφία των φιλοσόφων, όπως αυτή έχει καταγραφεί μέσα από την επιστολογραφία τους, τις μαρτυρίες κ.λπ. Κι αυτό κάνει τη διαπραγμάτευση των ιδεών τους, και ιδίως των πολιτικών τους προεκτάσεων, συναρπαστική.

Η ροπή στον μυστικισμό

Οι περιπτώσεις του Χάιντεγκερ και του Καρλ Σμιτ και της στράτευσής τους στο ναζιστικό κόμμα είναι πιο ευεξήγητες. Μπορούν να ιδωθούν μέσα στο φορτισμένο ιστορικό πλαίσιο του γερμανικού μεσοπολέμου, όπου ο επιθετικός εθνικοσοσιαλισμός των ναζί -αντιδυτικός και αντικαπιταλιστικός όπως ήταν- εκμεταλλεύτηκε αριστοτεχνικά τις προϋπάρχουσες κοινωνικές και πολιτισμικές υποδοχές, ώστε να πείσει ακόμη και λαμπρά πνεύματα να του προσφέρουν νομιμοποίηση.

Για άλλους διανοούμενους όμως όπως ο Βάλτερ Μπένγιαμιν ή ο Αλ. Κοζέβ το φλερτ τους με τον σταλινισμό χρειάζεται μια εντρύφηση στη βιογραφία τους, στην οποία μπορεί κανείς να εντοπίσει μια ροπή σε αποκαλυπτικές-θεολογικές αντιλήψεις, στην περίπτωση δε του Κοζέβ εμπνευσμένες από έναν Ρώσο στοχαστή.

Βεβαίως, το σχήμα του συγγραφέα δεν εφαρμόζεται πάντα με πλήρη επιτυχία, ιδίως μάλιστα στην περίπτωση του Μισέλ Φουκό. Ο Λίλα τον αντιμετωπίζει ως οπαδό ακραίων αριστερών ιδεών. Αλλά, ο Φουκό δεν εντάχθηκε παρά για ελάχιστο διάστημα στο γαλλικό κομμουνιστικό κόμμα και δεν έγινε ποτέ μαρξιστής αλλά κράτησε από εκεί μόνο το χειραφετητικό πρόταγμα. Ιδίως μετά τον Μάη του ’68, πάλεψε (χωρίς εξαργύρωση) για την απελευθέρωση και την αναγνώριση των πιο περιθωριοποιημένων ομάδων της κοινωνίας. Ο αριστερισμός του δεν ευνοούσε ασφαλώς πάντα εύστοχες επιλογές, αλλά συνολικά ο Φουκό παρέμεινε στις τάξεις του διαφωτισμού, και οι αιρετικές του προσεγγίσεις στόχευαν στην προγραμματική ανανέωσή του, όχι στην υπονόμευσή του. Υπάρχει εκεί μια μαύρη τρύπα παρά ταύτα: τι ακριβώς είδε ως «ενδιαφέρον» στην ισλαμική επανάσταση στο Ιράν, το 1979.

Πράγματι, υπάρχει ένα κοινό σημείο των περισσότερων από τους διανοουμένους που «αποδομεί» ο Μ. Λίλα, σημείο που μάλλον εξηγεί με έναν τρόπο πιο βαθύ και ιστορικό τη συμπόρευσή τους με τις σύγχρονες τυραννίες. Οπως έχει εντοπίσει και ο Γάλλος ιστορικός και φιλόσοφος Μαρσέλ Γκοσέ, παρά τη στροφή προς την εκκοσμίκευση που χαρακτήρισε τον (δυτικό) κόσμο της νεωτερικότητας, οι σύγχρονες κοινωνίες δεν απεμπόλησαν τη θρησκευτική αντίληψη του κόσμου. Το μόνο που έκαναν ήταν μια φαινομενική απο-ιεροποίησή του. Διότι κατά τα άλλα συνέχισαν να αναζητούν το Ενα, δηλαδή μια ενιαία (πολιτική) αρχή που θα συναιρεί στο πρόσωπό της όλα τα επιμέρους συστατικά της κοινωνίας. Δεν το έλεγαν πια Θεό, το έλεγαν αυθέντη και σοφό τύραννο. Και αυτό ήταν ένας κοινός τόπος και της Δεξιάς και της Αριστεράς. Αν προστεθεί σε αυτό και η ανάγκη ενός σημαντικού τμήματος της διανόησης του 20ού αιώνα να αναζητήσει τρόπους ανανέωσης των διαφωτιστικών ιδεών που φάνταζαν πλέον αδύναμες να καθοδηγήσουν τον νέο, γενναίο τούτο κόσμο, μπορεί ίσως να καταλάβει εν μέρει γιατί στράφηκαν στον μυστικισμό Ρώσων συγγραφέων ή στον βιταλισμό της ανατολικής σκέψης.

Τα αδιέξοδα αυτού του ασύμβατου γάμου δεν θα αργούσαν να φανούν. Τα προσπέρασε πρώτα από όλα η ίδια η δυναμική της ιστορίας. Ο δυτικός κόσμος αν μη τι άλλο επέλεξε χονδρικά μετά το 1970, την οριστική προσήλωσή του στις αρχές της φιλελεύθερης, ανοικτής δημοκρατίας που κατοχυρώνει όσο ποτέ στο παρελθόν τα δικαιώματα του ατόμου και του επιτρέπει την αυτοπραγμάτωσή του σε ένα Κράτος Δικαίου. Κοντολογίς, νίκησε ο Ρεϊμόν Αρόν, όχι ο Ζ.-Π. Σαρτρ.

Η πρόσφατη πρωτοφανής κινητοποίηση εκατομμυρίων πολιτών όλης της Ευρώπης κατά της τρομοκρατικής επίθεσης στην εφημερίδα Charlie Hebdo ή η στάση της Ε.Ε. στο Ουκρανικό δεν αφήνουν περιθώρια παρερμηνειών. Στις δυτικές αξίες δεν μπορεί να έχει καμία θέση ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός και οι οπαδοί του. Ούτε και το φλερτ με συγκαλυμμένα αυταρχικά καθεστώτα όπως του Πούτιν στη Ρωσία.

* O κ. Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής Σύγχρονης Πολιτικής Ιστορίας και γραμματέας Σύνταξης της Νέας Εστίας.

 

Advertisements
This entry was posted in βιβλία, βιβλία/ανάγνωση. Bookmark the permalink.

6 Responses to Αναγνώσεις: Mark Lilla, Η σαγήνη των Συρακουσών. Διανοούμενοι στην πολιτική

  1. Ο/Η laskaratos λέει:

    Πραγματικά εξαιρετικό βιβλίο, που θέτει επί τάπητος τη σχέση των πνευματικών ανθρώπων, ειδικότερα των Φιλοσόφων, με την τυραννική εξουσία, κάτι που διαχρονικά συνέβαινε από τον Αριστοτέλη, και το Βολταίρο μέχρι και στον 20ο αιώνα, ο οποίος απασχολεί το βιβλίο.
    Οι εμβληματικές, λόγω Πλάτωνα, Συρακούσες, είναι οι ίδιες όπου ο Αρχιμήδης συνεργάστηκε με τον Ιέρωνα, θέτοντας την επιστημονική του δυνατότητα στις υπηρεσίες της αποκάλυψης της απάτης του κοσμηματοπώλη του.
    Ήταν αυτό σωστό;
    Ασφαλώς όχι, όσες δικαιολογίες κι αν μπορούν να υπάρξουν και όσο επωφελές (ανακάλυψη Άνωσης κλπ), μπορεί να ήταν το αποτέλεσμα.

  2. Ο/Η Διεθνιστής λέει:

    Φοβάμαι ότι γίνομαι κουραστικός, αλλά ο πειρασμός είναι μεγάλος, να σχολιάσω διανοούμενους, που κριτικάρουν άλλους διανοούμενους για την συμπόρευση με άλλα καθεστώτα, ενώ οι ίδιοι είναι «στρατευμένοι» μέχρι κεραίας, στην υποστήριξη, του δικού τους ιμπεριαλιστικού καθεστώτος.

    • Ο/Η Po λέει:

      Διαβάσατε το βιβλίο;
      «Η απάντηση είναι ο άνθρωπος, όποια κι αν είναι η ερώτηση» (Ζιντ)
      Κάνετε λάθος, δεν είναι όλα ασπρόμαυρα, όταν κριτικάρει κανείς τους μεν δεν συνεπάγεται ότι είναι με τους δε ή ότι τους εξυπηρετεί.
      με αυτή τη λογική, δεν πρέπει να εκφράζονται απόψεις εάν δεν αντιπροσωπεύουν την μία ή την άλλη πλευρά.
      Οι «πλευρές» είναι ίσως είναι πολύ περισσότερες. Δεν υπάρχουν κατά την άποψή μου φιλοσοφικές βεβαιότητες.

      Δεν είστε κουραστικός, ίσα-ίσα….

  3. Ο/Η Διεθνιστής λέει:

    Το βιβλίο είναι στη λίστα…
    με την ευκαιρία θα το φέρω πιο μπροστά.
    Αναφέρομαι στον βιβλιοκριτή της «Καθημερινής».
    Διανοούμενος είναι κι αυτός και επιλέγει ξεκάθαρα πλευρά.
    Απλά θεωρεί ότι η δική του πλευρά είναι η «καλή», οι άλλοι είναι «bad guys».

    «Δεν υπάρχουν φιλοσοφικές βεβαιότητες», συμφωνώ.
    «Περί των πρώτων και των έσχατων, νους εστί και ου λόγος».

  4. Παράθεμα: Συρακούσες: Οι σοφοί και ο τύραννος | Ροΐδη και Λασκαράτου Εμμονές

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s