Θρησκευτική μισαλλοδοξία στην ελληνική αρχαιότητα

Ήπια και περιορισμένη σε σχέση με τη ρωμιορθόδοξη, αλλά υπαρκτή

του Αναγνώστη Λασκαράτου

Το γκρέμισμα του Αισώπου. Ξυλογραφία (1489), από το ισπανικό «Βίος Αισώπου και μυθικές ιστορίες του»

Το γκρέμισμα του Αισώπου. Ξυλογραφία (1489), από το ισπανικό «Βίος Αισώπου και μυθικές ιστορίες του»

Πέρασε ένας  χρόνος που το στέλεχος της συμμορίας Χ.Α., , ρωτούσε για το μπλόγκερ Παστίτσιο: «…υβρίζει, ειρωνεύεται και προσπαθεί να εξευτελίσει την ιερή μορφή της Ελληνορθοδοξίας, τον Γέροντα Παΐσιο. … Ερωτώνται οι κ. Υπουργοί :…Θα προβούν άμεσα στις απαραίτητες ενέργειες μέσω της υπηρεσίας δίωξης ηλεκτρονικού εγκλήματος …;». Η Δικαιοσύνη παρενέβη άμεσα με τα γνωστά αποτελέσματα, που ανήκουν καθαρά στο χώρο του Γελοίου. Δεν ήταν δυστυχώς η μόνη φορά που δικαστές κινήθηκαν άμεσα κατά ευυπόληπτων πολιτών, ύστερα από πρόσκληση του ναζιστικού υπόκοσμου, που συνεργάστηκε στο «Χυτήριο» με την Εκκλησία. Με αφορμή λοιπόν αυτή τη στάση της κρατικής Εκκλησίας που συμφύρεται ανοιχτά με Ναζιστές, τους ευλογεί και αρνείται πεισματικά να τους καταδικάσει, της Εκκλησίας που υπερασπίζεται τα δόγματά της με τη βοήθεια του (Χρυσαυγίτη;) Αστυνόμου και του Εισαγγελέα που ερμηνεύει αντιδραστικά ακόμη και τους αναχρονιστικούς νόμους, θα επιχειρήσω να ερευνήσω τη μισαλλοδοξία της ελληνικής πολυθεϊστικής θρησκείας και να τη συγκρίνω με αυτήν του ρωμέϊκου κλήρου.  Ο Πήτερ Ουστίνωφ στο βιβλίο του «Προσοχή! Προκαταλήψεις» (Εμπειρία Εκδοτική, μτφρ Ε.Καλλιγέρη), που αποτελεί εγχειρίδιο κατά της μισαλλοδοξίας, επισημαίνει πως οι Έλληνες που εφηύραν τη Δημοκρατία στη γη την εφάρμοσαν και στον ουρανό και συμπληρώνει για την μετάβαση από τον πολυθεϊσμό στον μονοθεϊσμό: «Εγώ θεωρώ αυτή την εξέλιξη…ως μια μεγάλη οπισθοχώρηση και από παιδί ακόμα δεν μπόρεσα να συμφιλιωθώ με αυτόν τον αυταρχικό Θεό». Ο Ρώσος Νομπελίστας (1987) Ιωσήφ Brodsky στο «Εγκαταλείποντας το Βυζάντιο» («Flight from Byzantium»-1985), ταυτίζει τον πολυθεϊσμό με την Δημοκρατία και τον μονοθεϊσμό με την απολυταρχία, άποψη που διαθέτει ισχυρή βάση, αφού οι μονοθεϊστικές θρησκείες στήριξαν το θεσμό της ελέω Θεού μοναρχίας και περιέχουν το σπέρμα της μονοκρατορίας.

       Ποια ήταν η στάση της ελληνικής θρησκείας απέναντι στους κάθε λογής Στοχαστές που την αμφισβητούσαν;  Δόγμα δεν υπήρχε, ενιαία «αφήγηση»  (μύθος) δεν υπήρχε, οργανωμένο ιερατείο δεν υπήρχε, ούτε επικεφαλής του Αρχιερέας, άρα οι αντιρρησίες διαχειρίζονταν  από το θρησκευτικό κατεστημένο πολύ πιο ερασιτεχνικά από ότι σήμερα. Οι άνθρωποι που συνδέουν την ύπαρξή τους ή τα επαγγελματικά και ταξικά τους προνόμια με μια συγκεκριμένη κοσμοθεώρηση, γίνονται αναγκαστικά επικίνδυνοι για όποιον απειλήσει την αυταρέσκειά τους, την ευζωϊα τους, την κοινωνική τους υπόσταση και εν τέλει την ίδια τους την εξουσιαστική δύναμη. Όσο πιο πρωτόγονη και αθεμελίωτη είναι η πεποίθησή τους-όπως συμβαίνει με τις θρησκείες-τόσο πιο βίαιη είναι και η αντίδρασή τους, στο βαθμό που οι θεσμοί τους το επιτρέπουν. Η ελληνική πλουραλιστική θρησκεία δεν υπήρξε γενικά μαχητικά μισαλλόδοξη γι’αυτό και άφησε τεράστιο έδαφος στον προβληματισμό των φιλοσόφων και στα λόγια των τραγωδών, ιδιαίτερα στην Αθήνα, στην ανεκτική Ιωνία και στη Σικελία. Η θεολογία της ήταν η μυθολογία των ποιητών, που με μεγάλη ευκολία παρουσιαζόταν σε διάφορες εκδοχές, που εμπόδιζαν κάθε δογματική προσέγγιση.  Αν δούμε τη διαδικασία δίωξης που κινήθηκε εναντίον φιλοσόφων και ποιητών, θα δούμε ότι ξεκινούσε πάντα από ένα ή το πολύ δυο πρόσωπα, όχι συνήθως ιερωμένους, αλλά λαϊκιστές πολιτικούς, που επένδυαν στην ευπιστία και στη βλακεία του όχλου. Δεν υπήρχε Ιερά Σύνοδος για να κηρύξει γενικό πογκρόμ, τα πράγματα δεν έπαιρναν έκταση και ο διωκόμενος συνήθως έφευγε από την πόλη χωρίς να υπάρξει πιο δραματική συνέχεια.

     Ο Αριστοφάνης και ο Ευριπίδης, που συχνά έγραψαν με ασέβεια κατά των θεών, δεν βρήκαν το μπελά τους, κι αυτό σίγουρα κάτι μπορεί να μας πει και για το σήμερα του «Παστίτσιου», που του αποδόθηκαν θεϊκές ιδιότητες για να θεμελιωθεί το έτσι κι αλλιώς αναχρονιστικό αδίκημα της «βλασφημίας». Πολύ νωρίς ο Ξενοφάνης, μια χαρισματική μορφή ταξιδευτή Ίωνα φιλόσοφου και ποιητή που έζησε στη Σικελία, επέκρινε χωρίς να κινδυνέψει τη λαϊκή δεισιδαιμονία αλλά και τους ποιητές για την ανήθικη και ανθρωπομορφική εικόνα και για τις συμπεριφορές που έδιναν στους θεούς. Ο Όμηρος κι ο Ησίοδος έχουν προσάψει στους θεούς την κλοπή, τη μοιχεία και την αλληλοεξαπάτηση.  Αν τα ζώα μπορούσαν να ζωγραφίζουν και να φτιάχνουν αγάλματα, καθώς οι άνθρωποι, τ’ άλογα θα ζωγράφιζαν τους θεούς όμοια με αυτά, παρατηρούσε ο Ξενοφάνης. Ο Ευήμερος, ιδρυτής ενός ολόκληρου ρεύματος των λεγόμενων Ευημεριστών που διαδόθηκε και στο ρωμαϊκό κόσμο, διατύπωσε τη θέση πως οι θεοί ήταν αρχικά άνθρωποι και τη γλύτωσε πολύ φτηνά, ως απλός αποδέκτης μιας κριτικής ιερέων και συγγραφέων όπως ο Πλούταρχος, που τον παρουσίαζε ως άθεο.  Ο σύγχρονος του Σωκράτη φιλόσοφος Πρόδικος από την Κείο, μαθητής του Πρωταγόρα που έζησε στην Αθήνα, ήταν ένα είδος Νατουραλιστή, που κατηγορήθηκε για αθεϊα χωρίς να υποστεί συνέπειες και που σύνδεσε τις πρωτόγονες μεταφυσικές αντιλήψεις με την ανοησία των ανθρώπων και με τις γεωργικές τους ενασχολήσεις, αποδίδοντας τη θεοποίηση στοιχείων της φύσης στην ωφέλεια που κομίζουν στον άνθρωπο. Εσφαλμένα του αποδίδεται από τη Σούδα πως υπέστη τον ίδιο θάνατο με το Σωκράτη, μια φαντασίωση που παρά την πρόδηλη σύγχυση («ως διαφθείρων τους νέους») στην οποία οφείλεται, υιοθετείται ευχαρίστως από σύγχρονούς μας Ομολογητές του κρατικής θρησκείας για να συμψηφίσει τα πταίσματα του ελληνικού κόσμου με τις κακουργίες της ρωμαϊκής και ανατολίτικης Ορθοδοξίας. Πολύ κοντά στην αθεϊα ήταν και ο αντιφατικός Κριτίας, θείος του Πλάτωνα, μαθητής του Σωκράτη, άλλοτε Δημοκρατικός, άλλοτε τύραννος, ένας από τους «τριάκοντα» και πολύ σκληρός διώκτης των πολιτικών του αντιπάλων, που φυλακίστηκε στα νιάτα του για ασέβεια όταν κατηγορήθηκε μαζί με τον Αλκιβιάδη για ερμοκοπία. Η κριτική αθεϊα του φιλόσοφου που τον συνόδευε δεν του κόστισε καμία ποινή. Ο ίδιος ο αριστοκρατικός και ιδιόρρυθμος Ηράκλειτος, προγενέστερος του Πλάτωνα, είχε εναντιωθεί με περιφρόνηση στη λαϊκή θρησκευτική έκφραση, στη λατρεία των αγαλμάτων και στις τελετές των βωμών, αν και αφιέρωσε τα βιβλία του στο ναό της Αρτέμιδας. Οι Ίωνες (Μιλήσιοι) Θαλής, ο Αναξίμανδρος κι ο Αναξιμένης,  καθαρά υλιστές στην κοσμολογική τους διδασκαλία, δεν τράβηξαν τους κεραυνούς των πιστών, όχι μόνο λόγω της ανοχής που επικρατούσε στα ιωνικά παράλια, ίσως γιατί δεν εκλαϊκευσαν τις έρευνές τους, αν και ο Αναξίμανδρος κατά τον Κικέρωνα (‘De Divinatione’) έστησε αστεροσκοπείο στον Ταϋγετο και προειδοποίησε τους Λάκωνες για επικείμενο σεισμό, χωρίς να θεωρηθεί ότι προσβάλλει τον Όλυμπο ή τον Εγκέλαδο.

     Ασφαλώς αυτοί όλοι ήταν οι πιο τυχεροί για διάφορους λόγους, ακόμη και  συγκυριακούς που είχαν να κάνουν με πρόσωπα, με συμφέροντα και με συσχετισμούς πολιτικών δυνάμεων. Ισχύει όμως κι εδώ ο Κανόνας των (όχι λίγων) εξαιρέσεων, που ευτυχώς  δεν εντάσσονται με κανέναν τρόπο σε κάποιο ιστορικά διαπιστωμένο ρεύμα ή κλίμα γενικευμένων διωγμών ή καταστροφής της ζωής όλων όσων κατηγορήθηκαν, αφού υπήρχε στον ελληνικό κόσμο πάντα κάποια φιλόξενη γωνιά για όσους στοχοποιήθηκαν.

      Μια άτυχη περίπτωση για παράδειγμα, φέρεται πως είναι ο Πυθαγόρειος φιλόσοφος, μαθηματικός και φυσικός Ίππασσος, για τον οποίο λέγεται, ανάμεσα σε πολλές εκδοχές, πως ρίχτηκε στην θάλασσα από τους συντρόφους του, επειδή ανακαλύπτοντας τους άρρητους αριθμούς ανέτρεψε βασική αρχή της φιλοσοφίας τους, που είχε σχέση θρησκευτικού μυστικισμού με τους αριθμούς. Για την ακρίβεια ο Ίππασος ο Μεταπόντιος ανακάλυψε πως η διαγώνιος ενός τετραγώνου πλευράς 1, δηλαδή σύμφωνα με το πυθαγόρειο θεώρημα η τετραγωνική ρίζα του δύο, είναι άρρητος αριθμός.  Οι Πυθαγόρειοι όμως πίστευαν ότι ο λόγος όλων των  μεγεθών μπορεί να εκφραστεί ως λόγος δύο φυσικών αριθμών, οι άρρητοι αριθμοί απειλούσαν τον πύργο των κοσμοαντιλήψεών τους. Αυτή ήταν μια ιδιωτική εσωτερική υπόθεση ενός συγκεκριμένου ρεύματος ιδεών,  υπήρξαν όμως περιπτώσεις που η πόλη κινούσε τους μηχανισμούς της δίωξης. Ήδη από τον 5ο π.Χ. αιώνα ο πρωτοπόρος αγνωστικιστής Πρωταγόρας, όταν ρωτήθηκε για τους θεούς απάντησε: «Δεν γνωρίζω αν υπάρχουν ή δεν υπάρχουν θεοί ούτε τη μορφή τους γιατί πολλά πράγματα με εμποδίζουν να ξέρω και η άγνοια των δεδομένων και η συντομία της ανθρώπινης ζωής» (Διογένης ο Λαέρτιος «Πρωταγόρας», Πλάτων «Μένων», 91). Η αποκοτιά του,  του κόστισε ακριβά. Ο  ολιγαρχικός άρχοντας Πυθόδωρος τον κατήγγειλε δημόσια για αθεΐα. Τα βιβλία του κάηκαν δημόσια στην αγορά και ο ίδιος καταδικάστηκε. Λέγεται πως για να γλυτώσει το έσκασε για τη Σικελία και πνίγηκε στο ταξίδι της φυγής του, το πιθανότερο όμως είναι να έφτασε σώος και να πέθανε τιμημένος.

Ο «αγνωστικιστής» Στίλπων ο Μεγαρεύς όπως απεικονίστηκε στο «Χρονικό της Νυρεμβέργης» (1493), πανομοιότυπα με το Σπεύσιππο

Ο «αγνωστικιστής» Στίλπων ο Μεγαρεύς όπως απεικονίστηκε στο «Χρονικό της Νυρεμβέργης» (1493), πανομοιότυπα με το Σπεύσιππο

        Ο ίδιος ο μέγας Αριστοτέλης, που κατηγορούσε την Αθήνα πως υπέθαλπε την συκοφαντία-«…σύκον δ’ επί σύκω»- τελικά έπεσε κι αυτός θύμα της θρησκευτικής της έκδοσης. Κατέφυγε στην Χαλκίδα κατηγορούμενος από τον Ελευσίνιο ιεροφάντη Ευρυμέδοντα για ασέβεια, αφού τόλμησε σε ύμνο του να αποδώσει θεϊκές ιδιότητες στον νεκρό φίλο του Ερμία, αλλά πίσω από αυτή τη δίωξη βρισκόταν το πολιτικό μίσος της αντιμακεδονικής παράταξης, με εκπρόσωπο κάποιο Δημόφιλο, προς τον κάποτε προστατευόμενο του, νεκρού πλέον, Μακεδόνα Αλέξανδρου. Η πατρίδα της μητέρας του δέχθηκε τον Αριστοτέλη που σήμερα τον τιμά με μια μικρή προτομή στην όχθη του πορθμού της, πάλι καλά αφού ο Σκαρίμπας δε βρήκε θέση στο νεκροταφείο της διωγμένος από το Δεσπότη αν και τελικά του βγήκε σε καλό αφού ο δήμαρχος του έδωσε χώρο  στο κάστρο.  Καλύτερη αντιμετώπιση από το δάσκαλό του είχε ο  Θεόφραστος (διάδοχος του Αριστοτέλη στη σχολή του Λυκείου), που ήταν δημοφιλής στους Αθηναίους, τόσο που όταν κατηγορήθηκε με τη σειρά του γι’ ασέβεια, από τον αισχρό δημαγωγό Αγνωνίδη, έτρεξαν εκατοντάδες σαν μάρτυρες υπεράσπισης κι έτσι αν και ο ίδιος δεν άρθρωσε λέξη στην απολογία του, αθωώθηκε με άνετη πλειοψηφία, αντίθετα με το συκοφάντη που αργότερα είχε κακό τέλος.

      Ο ταλαίπωρος Αίσωπος δεν ήταν τόσο τυχερός όπως ο Αριστοτέλης. Κατηγόρησε το παπαδαριό των Δελφών πως πλουτίζει από τα μαντέματα κι αυτοί οι μοχθηροί και εκδικητικοί αγύρτες του έβαλαν στις αποσκευές του χρυσάφι και μετά τον κατηγόρησαν για ιερόσυλο, γκρεμίζοντάς  τον από τα βράχια των Φαιδριάδων, πάνω από την Κασταλία, εκεί που εκτελούσαν τους «βέβηλους». Αν ο Αίσωπος ήταν κακοσχηματισμένος και τραβούσε πάνω του την εύκολη απέχθεια των μοχθηρών, ο Αλκιβιάδης που ήταν ξακουστός για την ομορφιά του, δε γλύτωσε ούτε αυτός τις κατηγορίες για ασέβεια. Τον συκοφάντησαν για καταστροφή των οδοδεικτών (αλλά και συνάμα λατρευτικών στηλών των Ερμών) και τον κατηγόρησαν για παρώδηση των Ελευσινίων Μυστηρίων, καταγγελίες  που έγιναν αιτία να καταδικαστεί σε θάνατο για βλασφημία, άσχετα αν η απόφαση δεν εκτελέστηκε ποτέ λόγω της διαφυγής του αρχικά, αλλά ούτε και όταν επέστρεψε. Αλλά και η ωραία και ισχυρή Ασπασία βρέθηκε στο στόχαστρο του φθονερού κωμικού ποιητή Έρμιππου που τη μήνυσε για ασέβεια.  Δεν ήταν παρακατιανός ο Έρμιππος, ήταν πολυγραφότατος, βραβευμένος και αξιόλογος, αλλά μισούσε τον Περικλή, που τελικά κατάφερε να σώσει τη σύντροφό του από τα χειρότερα, σε μια πόλη που ο λαός της ηδονιζόταν να αποκαθηλώνει τους ισχυρούς και τους αξιόλογους.  Έτσι την έπαθε ο κορυφαίος Σωκράτης, που η άδικη καταδίκη του, επειδή συνελήφθη «ους μεν η πόλις νομίζει θεοὺς ου νομίζων, έτερα δὲ καινὰ δαιμόνια εισφέρων» κλπ, είναι τόσο γνωστή ακόμη και στις λεπτομέρειές της, που δεν θα χρειαστεί να αχοληθούμε.

rel-missalo3     Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος [εικ. Αντίγραφο (10ς αι.) συγκριτικών υπολογισμών του σχετικά με διαστάσεις Ήλιου-Γης-Σελήνης], ένας μεγαλοφυής και πρωτοπόρος ηλιοκεντρικός αστρονόμος, που από αυτόν εμπνεύστηκε όπως ομολογεί 20 αιώνες μετά ο Κοπέρνικος, αυτός που κατάφερε να μετρήσει με μικρό σχετικά λάθος την περιφέρεια της Σελήνης, κατηγορήθηκε από το στωϊκό Κλεάνθη, που ζήτησε την καταδίκη του,  «… ως κινών την του κόσμου εστίαν και ταράσσων ούτω την των Ολυμπίων ηρεμίαν». Έτσι ο Αρίσταρχος για να σώσει την ελευθερία του, κατέφυγε στην  Αλεξάνδρεια, όπου και πέθανε αυτοεξόριστος. Στην Αίγυπτο κατέφυγε και ο φιλόσοφος Θεόδωρος ο άθεος (έργο του, το «Περί θεών»), που διώχτηκε από την Αθήνα ως ασεβής αλλά έγινε δεκτός με τιμές στην αυλή του Πτολεμαίου Α΄. Διωγμένος από την Κυρήνη ως αρχηγός της ‘αίρεσης’ των «Θεοδώρειων», επέστρεψε στην Ελλάδα. Η επέμβαση του Δημήτριου του Φαληρέα τον έσωσε από την καταδίκη του Αρείου Πάγου.  Μεταξύ των μαθητών του συγκαταλέγονταν και ο Βίων ο Βορυσθενίτης, ένας κυνικός από τα μέρη της Μαύρης θάλασσας, που έζησε στην Αθήνα και που κορόιδευε τη θρησκοληψία του όχλου. Η αλήθεια είναι ότι ο Θεόδωρος παραήταν τολμηρός αμφισβητώντας ακόμη και τον υπέρ πατρίδος θάνατο, που τον θεωρούσε μια καθαρή ανοησία.  Δεν δίσταζε να προκαλεί με ερωτήματα σαν κι αυτό που έβαλε στο Μεγαρίτη φιλόσοφο Στίλπωνα, έναν τουλάχιστον άθρησκο, αλλά πιο προσεκτικό από τον Θεόδωρο:  «Πες μου Στίλπωνα,  πώς εξακρίβωσες πως η Αθηνά είναι θεά και όχι θεός; Σήκωσες μήπως το ρούχο της και το είδες;».  Αυτό ειπώθηκε επειδή ο Στίλπων είχε αναρωτηθεί δημόσια αν η Αθηνά ήταν  θεά ή θεός και βρέθηκε κατηγορούμενος όταν είπε πως δεν ήταν κόρη του Δία αλλά έργο του Φειδία. Σε ερώτημα αν οι θεοί χρειάζονταν λατρεία ο Στίλπων είχε απαντήσει πως μπροστά στον όχλο δεν μπορούσε να απαντήσει, μια ανάλογη απάντηση υπεκφυγής, είχε δώσει και ο Βίωνας.  Τέλος ένας άλλος Αστρονόμος, Μαθηματικός και Μετεωρολόγος, ο Διογένης Απολλωνιάτης, «ανὴρ φυσικὸς και άγαν ελλόγιμος», φέρεται από το Διογένη το Λαέρτιο «μικρού κινδυνεύσαι Αθήνησιν», ενώ ο άθεος σοφιστής και επικριτής των Ελευσινίων Μυστηρίων Διαγόρας ο Μήλιος που κατηγορείτο «ως θεομάχος» και ασεβής από τους Αθηναίους, κατέφυγε στην Κόρινθο. Αναφέρεται πως χρησιμοποίησε ως προσάναμμα για να μαγειρέψει ξύλινο είδωλο του Ηρακλή.

      Το  431 έσκασε η βόμβα του φανατικού ή μάλλον του αγύρτη μάντη Διοπείθη, που ζητούσε την τιμωρία των απίστων και όσων ερμήνευαν τα φυσικά φαινόμενα. Ο πονηρός «προφήτης» της αρχαίας Αθήνας, έβαλε στο στόχαστρο τον Αναξαγόρα, φιλόσοφο από τα μέρη της Ιωνίας που είχε ανησυχίες γύρω από το φυσικό κόσμο και την Αστρονομία, που τον φυγάδευσε ο Περικλής στη Λάμψακο: «…και ψήφισμα Διοπείθης έγραψεν εισαγγέλλεσθαι τους τα θεία μη νομίζοντας ή λόγους περὶ των μεταρσίων διδάσκοντας απερειδόμενος εις Περικλέα δι’ Αναξαγόρου την υπόνοιαν … Αναξαγόραν δε φοβηθεὶς εξέπεμψεν εκ της πόλεως» (Πλούταρχου-‘Περικλής’).  Πολλοί αναφέρουν και τον Κλέωνα στους διώκτες του φιλόσοφου, γεγονός όμως είναι ότι τα κίνητρα ήταν πιο πολύ πολιτικά, το πλήγμα στον Περικλή, παρά θρησκευτικά, άσχετα από τις προθέσεις του Διοπείθη. Πιθανότατα ο φιλόσοφος πριν δραπετεύσει είχε φυλακιστεί κρατώντας όμως την ψυχραιμία του, γιατί κατά τον Πλούταρχο  «Αναξαγόρας εν τω δεσμωτηρίω τον του κύκλου τεραγωνισμόν έγραφε».

        Ίσως οι κακοτυχίες κάποιων να έκαναν άλλους προσεκτικότερους. Ίσως να διαμορφώθηκε και μια κουλτούρα, αυτό είναι το πιθανότερο, ήπιας αυτολογοκρισίας των λογίων. Ο Θουκιδίδης ένας μάλλον άθεος ορθολογιστής, απέφυγε κάθε θρησκευτική αναφορά στο έργο του, ακόμη και στον «Επιτάφιο» όπου μιλάει ο μαθητής  του Πρωταγόρα Περικλής, αν και το θέμα προσφέρεται. Υμνούνται οι θεσμοί η Δημοκρατία αλλά όχι η ευσέβεια των νεκρών. Αυτή η απουσία έχει συχνά επισημανθεί, αν και δεν δέχονται όλοι οι ερευνητές την ερμηνεία της αθεϊας και του ορθολογισμού, ειδικά οι παλιότεροι. [Οurania (Nanno) Marinatos Kopff, “Τhucydides and traditional religion” -1978].  Ο βιογράφος του Θουκυδίδη, Γραμματικός και ρήτορας Άντυλλος, όπως διασώζεται στον Αμμιανό Μαρκελλίνο στο δικό του έργο «Βίος Θουκ.» (22), τον θεωρεί «ήρεμα άθεο» («άθεος ήρεμα ενομίσθη της εκείθεν θεωρίας»). Από την άλλη η πλουραλιστική θρησκευτική ανοχή επέτρεψε την εισαγωγή ξένων θεοτήτων όπως της Ίσιδας. Για παράδειγμα,  στον Πειραιάς τον 4ο αι. δόθηκε άδεια για να στηθεί ιερό της θεάς από τους αιγύπτιους μετανάστες («Sylloge inscriptionum religionis Isiacae et Sarapiacae-Vidman», Ladislav). Νομίζω πως η σύγκριση με την τύχη των Αιγύπτιων μεταναστών σήμερα, που μαχαιρώνοντα από τη Χ.Α. και με το τζαμί που δεν λέει να χτιστεί είναι συντριπτική.  Δεν πρέπει επίσης να λησμονούμε την ευκολία με την οποία επετράπη στον Παύλο να κηρύξει δημόσια τον νέο Θεό στην πολυθεϊστική ρωμαιοκρατούμενη πόλη της Παλλάδας. Αν συνέβαινε κάτι ανάλογο στους βυζαντινούς χρόνους της Ορθοδοξίας, η οποία δεν ανέχτηκε ούτε τη νεοπλατωνική Σχολή των Αθηνών, ο τολμητίας θα λυντσαριζόταν. Είναι αλήθεια πως δεν υπήρξαν οργανωμένες αιρέσεις που να απειλούν την κυρίαρχη θρησκευτική αντίληψη, η οποία όμως, από την ίδια την πολυδιάστατη και ανεκτική της φύση, δεν μπορούσε να γεννήσει τέτοιες αντιδράσεις.

     Στον απόηχο πια του αρχαίου κόσμου,  το 2ο μ.Χ. αιώνα, κι ενώ ερχόταν η κρατική «χριστιανική» (;) πλημμυρίδα της δεισιδαιμονίας και του μίσους, ο εθνικός Λουκιανός στους ‘Νεκρικούς Διαλόγους’ σατίρισε ανενόχλητος τη δεισιδαιμονία των κατώτερων στρωμάτων των πιστών της θρησκείας του. Την ίδια εποχή ο επίσης εθνικός Κέλσος και λίγο μετά ο εθνικός Πορφύριος απεχθάνονταν φανερά τις λαϊκές προλήψεις των οπαδών της ελληνικής θρησκείας, χωρίς να κινδυνεύσει η ευτυχία τους.  Τα χειρόγραφα των δυο τελευταίων όμως και το περιεχόμενο τους, δέχτηκαν επιθέσεις από το μίσος των οπαδών της νέας Μεταφυσικής.

ΥΓ

Διαβάστε: «Aθηναϊκή Δημοκρατία και βυζαντινή Θεοκρατία»

***

Διαβάστε όλα τα άρθρα της κατηγορίας “Λόγος

Advertisements
This entry was posted in Γράμμα από το Ληξούρι, Διακρίσεις (κάθε είδους), Ελευθερία Λόγου/Έκφρασης, Logos. Bookmark the permalink.

18 Responses to Θρησκευτική μισαλλοδοξία στην ελληνική αρχαιότητα

  1. Ο/Η IK λέει:

    Άλλο η μισαλοδοξία του ρωμέϊκου κλήρου, που σε πολλές περιπτώσεις πράγματι εμφιλοχωρεί σε λειτουργούς του Υψίστου και άλλο οι επιταγές της Εκκλησίας του Χριστού, της Εκκλησίας των Αγίων, των Πατέρων και των Συνόδων, που είναι εκ διαμέτρου αντίθετη με τέτοιες νοοτροπίες και πρακτικές.

    ΙΚ

    • Ο/Η Σ. Βασδέκης λέει:

      «Κι αν ακόμη φονεύσει κάποιος κατά το θέλημα του θεού, ο φόνος αυτός είναι από κάθε φιλανθρωπία καλύτερος, ενώ αν κάποιος από λύπη δείξη ευσπλαχνία και φιλανθρωπία, παρά το θέλημα του θεού, θα μπορούσε η φειδώ αυτή να αποβή πιο μιαρή από οποιοδήποτε φόνο»

      «Ο Φινεές λοιπόν, που διέπραξε σε μια στιγμή δύο φόνους, φονεύοντας έναν άνδρα και μια γυναίκα, τιμήθηκε με το αξίωμα της ιεροσύνης, ενώ αυτός όχι μόνον δεν μόλυνε με το αίμα τα χέρια του αλλά καθαρώτερα τα έκαμε».
      Ιωάννης Χρυσόστομος. «Λόγος κατά Ιουδαίων Δ΄» σελ. 199, εκδ. «ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΠΑΛΑΜΑΣ» 1980.

  2. Ο/Η Σ. Βασδέκης λέει:

    Παρατήρησα με προσοχή ότι ο συγγραφέας του άρθρου πέτυχε να περιγράψει το θέμα με απόλυτη, τολμώ να πω, αντικειμενικότητα.
    Θεωρώ υποχρέωσή μου να επαινέσω την επίδοση αυτού του είδους, επειδή από την μια σπανίζει και από την άλλη πληροφορεί φωτίζοντας τις πτυχές της ιστορίας δίχως να προκαλεί εντροπικές σκιές, εξ αιτίας κάποιων μεροληψιών.

  3. Ο/Η eklag λέει:

    Κύριε Λασκαράτε,
    οφείλω να σας συγχαρώ για τις Μελέτες σας οι οποίες κλέβουν ομολογουμένως την παράσταση!
    Ώσπου να πλακώσει το Ισλάμ και οι Ιμάμηδες προλαβαίνουμε θαρρώ λίγους διαλογισμούς και μελέτες(κοντά στο νου κι η γνώση).

  4. Ο/Η laskaratos λέει:

    Κυρία eklag,
    το παρόν είναι επανάληψη παλαιότερου
    https://roides.wordpress.com/2014/02/22/22feb14/

    Nα είστε απόλυτα βέβαιη ότι αντιπαθώ το Ισλάμ πολύ περισσότερο από ότι την Ορθοδοξία και αυτό όχι από προκατάληψη απλά γιατί σήμερα είναι πράγματι χειρότερο. Το Μεσαίωνα όμως το Ισλάμ ήταν ασφαλώς καλύτερο από την Ορθοδοξία.
    Δεν αντιπαθώ όμως το σύνολο των πιστών, όπως δεν αντιπαθώ τους Ορθόδοξους πιστούς, πλην Φαρισαίων, φασιστών κλπ (θα μου πείτε τι μένει; Αρκετοί νομίζω).
    Να είστε πάλι βέβαιη πως σε μια ισλαμική χώρα που δεν θα υπήρχαν ορθόδοξοι ναοί (από ότι ξέρω τη νεοελληνική μισαλλοδοξία τη βρίσκουμε μόνο στη Σαουδαραβία), θα αγωνιζόμουν να υπάρχουν για λόγους ισονομίας.

    Σταύρο,
    ειλικρινά σε ευχαριστώ πολύ για όλα.

    Κύριε Ι.Κ.
    από όσο ξέρω ποτέ οι πατέρες της Εκκλησίας δεν διαμαρτυρήθηκαν κατά των διωγμών Ορθοδόξων.
    Έχω την εντύπωση ότι κάποτε είχα ανακαλύψει μια μικρή διαμαρτυρία του Θεόδωρου Στουδίτη-που είχε υποστεί τη βαναυσότητα των Εικονομάχων-και ένα συλλογικό κείμενο διαμαρτυρίας προς τον Τσάρο, ιερέων της Πετρουπόλεως (Λένιγκραντ) κατά των διωγμών των «αιρετικών».
    Αυτά είναι και τα Άπαντα της ορθόδοξης ανεκτικότητας
    Η Εκκλησία έχει αγιοποιήσει αισχρά υποκείμενα,διώκτες κάθε μη ‘Ορθόδοξου’, όπως τους Μ.Κωνσταντίνο και Μ.Θεοδόσιο, o Άρειος πέθανε δηλητηριασμένος, ο Νεστόριος εξόριστος, ο πρωτοπρεσβύτερος Αβακούμ (Παλαιόπιστος) και ο Βογόμιλος Βασίλειος κάηκαν ζωντανοί.

    Σας θυμίζω πως ακόμη και ο αρχιεπίσκοπος Τσίπρα, ΓΑΠ και Λαυρεντιάδη Ιερώνυμος, καταδίωκε τους Μάρτυρες του Ιεχωβά και τους Καθολικούς ως δεσπότης Θήβας παρεμποδίζοντας την ανέγερση ναών και οικημάτων τους.
    Χωρίς να θέλω να σας στενοχωρήσω, νομίζω πως εξαπατάτε τον εαυτό σας.

    Σχετικά
    Αθήνα: Η πιό μισαλλόδοξη πρωτεύουσα του κόσμου;
    https://roides.wordpress.com/2010/11/18/18nov10b/

    Το καλό πρόσωπο του Ισλάμ
    https://roides.wordpress.com/2012/10/27/27oct12/

    Ορθόδοξη Ιερά Εξέταση
    https://roides.wordpress.com/2010/12/07/7dec10/

    • Ο/Η IK λέει:

      Πολύ φοβούμαι, ότι μπερδεύουμε κάποιες έννοιες. Έτσι, η Εκκλησία του Χριστού είναι η Εκκλησία των Πατέρων και των Συνόδων και αποτυπώνεται στα Δόγματα και τους Κανόνες. Σ’ αυτά λοιπόν δεν υπάρχει πουθενά δίωξη κατά ετεροδόξων ή αλλοθρήσκων, παρά μόνον παραινέσεις μη συμφυρμού με αυτούς και σε ορισμένες περιπτώσεις με ποινές αφορισμού, δηλ. αποκοπής των πιστών από την Εκκλησία. Παράδειγμα οι αφορισμοί, των πιστών, που ιουδαϊζουν: α/ συνεορτάζουν με Εβραίους (ζ΄ Αποστολικός), β/ δέχονται δώρα από Εβραίους (ο΄ Αποστολικός, λζ΄ Λαοδίκειας, γ/ δέχονται ιατρεία από Εβραίους (ια΄ Πενθέκτης), δ/ συνάπτουν φιλία με Εβραίους (ια΄ Πενθέκτης), ε/ συλλούονται με Εβραίους (ια΄Πενθέκτης), όσοι δεν εργάζονται το Σάββατο (κθ΄ Λαοδίκειας). Πουθενά όμως δεν υπάρχει Κανόνας, που να λέει καθαρίστε τους Εβραίους, σκοτώστε τους κ΄παρόμοια.
      Οι περιπτώσει που αναφέρετε είναι μεμονωμένες και δεν υπακούουν σε Κανόνες και επομένως είναι παράνομες και απαράδεκτες (Μπορώ να σας αναφέρω και περιπτώσεις σταυρώσεως Χριστιανών από Χριστιανούς, για φιλία με αιρετικούς).
      Όσον αφορά τις περιπτώσεις αυτοκρατόρων έχουμε πράγματι υπερβολές, που έγιναν κυρίως για προσεταιρισμό τους (Μ. Κων/νος αρειανός, Ιουστινιανός Μονοφυσίτης κ.λπ, κ.λπ).
      Να μην ξεχνάμε, ότι η Εκκλησία του Παρακλήτου στην οποίαν υπάρχουμε αποτελείται από πιστούς και αγίους, που οι πάντες είναι αμαρτωλοί και μη αλάνθαστοι, επομένως και οι αποφάσεις τους περιέχουν και σφάλματα. Το άγιο Πνεύμα δεν δοκεί πάντοτε. Η Εκκλησία των Εσχάτων και μόνον αυτή θα έχει μέλη αναμάρτητα.

      ΙΚ

      • Ο/Η Σ. Βασδέκης λέει:

        «….Να μην ξεχνάμε, ότι η Εκκλησία του Παρακλήτου στην οποίαν υπάρχουμε αποτελείται από πιστούς και αγίους, που οι πάντες είναι αμαρτωλοί και μη αλάνθαστοι, επομένως και οι αποφάσεις τους περιέχουν και σφάλματα. Το άγιο Πνεύμα δεν δοκεί πάντοτε. Η Εκκλησία των Εσχάτων και μόνον αυτή θα έχει μέλη αναμάρτητα….’.

        Μάλιστα. Τώρα μαθαίνω ότι υπάρχει και θεολογία του φλιτζανιού. Πάντοτε μου έκανε εντύπωση που οι φλιτζανούδες σταύρωναν το φλιτζάνι πριν το κυττάξουν.

        «…η Εκκλησία του Παρακλήτου…»,
        «… Το άγιο Πνεύμα δεν δοκεί πάντοτε…»
        «….Η Εκκλησία των Εσχάτων….»
        «… θα έχει μέλη αναμάρτητα….»

        Πώς λέει η φλιτζανού όταν κυττάζει το φλιτζάνι:
        «… μεγάλο δρόμο βλέπω..»
        «… Βλέπω βέρες…»
        «… μια στενοχώρια έρχεται…»
        «… βλέπω ένα εμπόδιο, αλλά θα το πηδήξεις…»

  5. Ο/Η Left G700 λέει:

    Η ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΟΣ

    Κάθε φορά που διαβάζω αντικληρικαλιστικές αναρτήσεις και σχόλια εδώ, πάντα κάνω την ίδια σκέψη:

    Ρε μπας και ο Λασκαράτος και οι πιστοί φίλοι του είναι όλοι αποσχηματισμένοι κληρικοί που θεωρούν ότι τούς «ξύρισαν» άδικα;;; 🙂

    • Ο/Η laskaratos λέει:

      Left G700,
      στην Εκκλησία της Ελλάδας δεν καθαιρείται κανείς άδικα.
      Αντίθετα εκατοντάδες κληρικοί όλων των βαθμίδων διαβόητοι για φοβερά σκάνδαλα έμειναν και μένουν ατιμώρητοι.
      Σου επισημαίνω την τρανταχτή τρέχουσα περίπτωση Γιοσάκη, που προκλητικά παραμένει κληρικός, χάρις στην ανοχή όλων των κομμάτων, το λέω αυτό γιατί ο κύριος αυτός τα αφορά αφού καταγγέλθηκε και πρόσφατα (Ηot Doc) πως συνεχίζει να δρα στο παραδικαστικό.

      Μοναδικοί που καθαιρέθηκαν άδικα ήταν οι τρεις μητροπολίτες του ΕΑΜ, οι δυο αποκαταστάθηκαν, ο τρίτος ο Ιωακείμ Χίου παραμένει αδικαίωτος με τη βούλα του φίλου σου του Μανώλη Γλέζου, που «ξέχασε» όταν πήρε μέρος στη φασιστική φιέστα του Χουντόδουλου για την «Εθνική Αντίσταση» (!!!) να ζητήσει την αποκατάστασή του, όπως και την αποκατάσταση δεκάδων αδικαίωτων κληρικών της Αντίστασης που η Εκκλησία αποσχημάτισε.
      Ίσως γιατί ήταν απασχολημένος να ψευδολογεί πως ΌΛΟΙ οι μητροπολίτες (και οι δωσίλογοι) ήταν «ως διάθεση» (!!!) με το μέρος της Αντίστασης.
      Με αυτά και με πολλά ακόμη, κατάφερε να αποσπάσει πρόσφατα και τον έπαινο της Χρυσής Αυγής, χωρίς να ενοχληθεί καθόλου.
      Τουναντίον!

  6. Ο/Η Σ. Βασδέκης λέει:

    “(…)Όταν διαβάζω τα Ευαγγέλια δεν σταυροκοπιούμαι, καθώς κάνουν τα τσογλάνια της Νέας Ορθοδοξίας, που γκρεμίστηκαν από τον μαρξισμό στην αγκαλιά των δεσποτάδων.” Ηλίας Πετρόπουλος

  7. Ο/Η eklag λέει:

    Πάντα ήταν χειρότερο.
    Κι αυτό και οι πιστοί του.
    Just for the record.

  8. Κάποιοι «αριστεροί» (κυρίως των επίσημων αριστερών κομμάτων) θεωρούν ανάξια θέματα τα της καθημερινότητας, τα ιστορικά ή θρησκευτικά/κλήρου, τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων των μειονοτήτων. Όλα τα θεωρούνται κατώτερα. Το κυρίως, το ύψιστο θέμα απασχόλησής τους, είναι οι ενδότερες ιδεολογικές τους διαφορές, και φυσικά η μελλοντική ευτυχισμένη σοσιαλ-κοινωνία που υπόσχονται -και που ακόμα η ανθρωπότητα δεν γνώρισε.

    Μία άλλη Αριστερά, χωρίς εισαγωγικά, βρίσκεται στον αντίποδα αυτών των αντιλήψεων. Αυτή η Αριστερά επιθυμεί ανιδιοτελώς τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης, της ελεύθερης έκφρασης, της διεύρυνσης της δημοκρατίας -ναι, της αστικής (άλλη δεν έχουμε γνωρίσει). Αυτή η Αριστερά αγωνίζεται για όλα τα μικρά ή μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος στο μικρό και πολύτιμο διάστημα που ζει, γιατί αυτό κυρίως θέλει να βελτιώσει. Οι άλλοι «αριστεροί» (των εισαγωγικών) δεν αντιλαμβάνονται ότι η βελτίωση της τωρινής μικρής, βραχύβια ζωή μας, είναι η πλέον πολύτιμη παρακαταθήκη, η μόνη εγγύηση για τις μελλοντικές γενεές που κανένα λενινιστικό ευαγγέλιο δεν μπορεί να αντικαταστήσει.

    κ.κ. Ροΐδη και Λασκαράτο, αφήστε τους να σας αποκαλούν φιλελεύθερους ή ότι άλλο επιθυμεί η ψυχούλα τους.

    Στους τύπους αυτούς που ψάχνουν να βρουν το κατιτίς για να σας συκοφαντήσουν, ή να σας διαβάλουν, δήθεν αθώα και… δημοκρατικά, δεν πρέπει να τους δίνετε καμία απάντηση ή διευκρίνηση. Γίνετε σνομπ.

    Κάντε αυτό που μας συμβουλεύει ο αξέχαστος Άρης Αλεξάνδρου:

    «όσο δουλεύεις στον τροχό
    πρόσεχε μην παρασυρθείς
    μην ξιππαστείς
    απ’ τη λαμπρή αλληλουχία των σπινθήρων.
    Σκοπός σου εσένα το μαχαίρι»

    Αφήστε τους σπινθήρες λοιπόν σε όλους τους LOL -Lefts, μόνο σπινθήρες είναι άξιοι να διαχειριστούν.

    Συνεχίστε.

  9. Ο/Η IK λέει:

    Αν οι Ναυπάκτου Ιερόθεος και Περγάμου Ιωάννης, που γράφουν για Εκκλησία του Παρακλήτου και Εκκλησία των Εσχάτων είναι φλυτζανούδες, που λένε το μοίρα, τότε έχεις καθ’ όλα δίκαιο αδελφέ Βασδέκη.

    ΙΚ

    • Ο/Η Sotirios Makrygiannis λέει:

      Πόσες «ομφαλοσκοπήσεις» πραγματοποιήσατε για να καταφέρετε να γράψετε όσα γράψατε;
      Και πόσες «ομφαλοσκοπήσεις» θα χρειαστούμε, εμείς οι ‘λαϊκοί’, για να ‘κατανοήσουμε’ το πολυδιάστατό ‘περιεχόμενό’ τους;;;

      Ο κύριος Βασδέκης έχει απόλυρο δίκαιο: είστε χειρότεροι/χειρότερες απο καφετζούδες ή χαρτορίχτρες και τις περισσότερες φορές ούτε καν τον ίδιο τον εαυτόν σας δέν μπορείτε να εξαπατήσετε πλέον -αλλά βεβαίως υπάρχουν και εξαιρέσεις και διάφορες βαθμίδες (αλλά ΠΟΤΕ αδόλως πεπραγμένες) στην ‘κλίμακα’ της αυτοπροκαλούμενης αυταπάτης…

      • Ο/Η ΙΚ λέει:

        Πολύ σωστά.
        Οι άθρησκοι έχουν πάντα δίκαιο.
        Όσο για τις ομφαλοσκοπήσεις του φίλου σας του Βαρλαάμ του Καλαβρού, εκεί έχετε μείνει ακόμη, αφου αδυνατείτε να ξεχωρίσετε κάποια πράγματα, αν και αμπελοφιλοσοφούντες.

        ΙΚ

  10. Ο/Η Sotirios Makrygiannis λέει:

    Δυστυχώς για εσάς και τις ησυχαστικές ‘τεχνικές’ σας (“θεοπτίες”; χά!) βγήκατε πάλι αδιάβαστος: δέν συνομιλείτε με “άθρησκο” αλλά με ΑΘΕΟ που τείνει να ενσωματωθεί λίαν συντόμως με το περισσότερο ακραίο τμήμα του αθεϊσμού, τον ΑΝΤΙΘΕΪΣΜΟ! Ο ‘θεός’ των γραφών σας είναι ένα ψευδεπίγραφο δημιούργημα της αρρωστημένης ‘φαντασίας’ διεστραμμένων μυαλών, σάν του παλαιστίνιου τσαρλατάνου Ευσέβιου της Καισαρείας που μαζί με τον παιδοκτόνο και συζυγοκτόνο υπάνθρωπο Κωνσταντίνο (και την ανύπαντρη ‘συναγία’ ψυχωτική μάνα του Ελένη) και το ‘επιτελείο’ τους σκάρφωσαν και επέβαλα ΔΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ το έκτρωμα που ονομάζετε ‘θρησκεία σας’ με το αδηφάγο τέρας που ονομάζετε ‘θεό σας’… Αντί αυτών θεωρώ τιμή μου, και λεγόμενος ώς απόγονος των ‘παλαιών’ Ελλήνων, να φέρω τον θύρσο του αμπέλου και της όποιας ‘φιλοσοφίας’ αυτός ‘αναβλύζει’ –άν και προτιμώ το “Ξινόμαυρο” ή το “Μαυροτράγανο” και στα γλυκά το “Vinsanto”!
    🙂

    Το μέγα κρίμα όμως είναι οτι ενώ δείχνετε ‘μελετηρός’, έστω για τα ακατάλυπτα στην ψευδο-‘ιστορία’ της “ασέβειάς σας” (κατα τον Μέγα Ιουλιανό…), έχετε χάσει κάθε επαφή με τον ‘έξω’ (“του ομφαλού σας”) κόσμο και τις επιστημονικές και μή εξελίξεις που έχουν δημιουργηθεί παρά τον πόλεμο που για χιλιάδες χρόνια συνάντησαν και εξακολουθούν να συναντούν απο ανήδεους παντελώς περί αυτών και εν βαθέως ύπνου θρησκευομένους σάν εσάς. Μήπως θα ήταν περισσότερο ωφέλιμο για εσάς και τους ‘συνοδίτες’ σας να ανοίγατε με ανάλογο ζήλο βιβλία σύγχρονης ψυχολογίας (ιδιαιτέρως τα της “γνωσιακής” και σχετικά με τις “πλάνες” / congitive fallacies) και νευροφυσιολογίας ώστε να ξεπεράσετε θρησκευτικές παιδικές ασθένειες βγαλμένες απο την εκατομυρίων ετών ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης που σας καταδυναστεύουν; Απλώς ανερωτώ…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s