Θρησκευτική μισαλλοδοξία στην ελληνική αρχαιότητα

Ήπια και περιορισμένη σε σχέση με τη ρωμιορθόδοξη, αλλά υπαρκτή

Του Αναγνώστη Λασκαράτου

Το γκρέμισμα του Αισώπου. Ξυλογραφία (1489), από το ισπανικό «Βίος Αισώπου και μυθικές ιστορίες του».

Το γκρέμισμα του Αισώπου. Ξυλογραφία (1489), από το ισπανικό «Βίος Αισώπου και μυθικές ιστορίες του».

Πέρασε ένας  χρόνος που χιτλερικό στέλεχος της συμμορίας Χ.Α., (κατοικεί τώρα στη ‘μπουζού’), ρωτούσε για το μπλόγκερ Παστίτσιο: «…υβρίζει, ειρωνεύεται και προσπαθεί να εξευτελίσει την ιερή μορφή της Ελληνορθοδοξίας, τον Γέροντα Παΐσιο. … Ερωτώνται οι κ. Υπουργοί :…Θα προβούν άμεσα στις απαραίτητες ενέργειες μέσω της υπηρεσίας δίωξης ηλεκτρονικού εγκλήματος …;». Η Δικαιοσύνη παρενέβη άμεσα με τα γνωστά αποτελέσματα, που ανήκουν καθαρά στο χώρο του Γελοίου. Δεν ήταν δυστυχώς η μόνη φορά που δικαστές κινήθηκαν άμεσα κατά ευυπόληπτων πολιτών, ύστερα από πρόσκληση του ναζιστικού υπόκοσμου, που συνεργάστηκε στο «Χυτήριο» με την Εκκλησία. Με αφορμή λοιπόν αυτή τη στάση της κρατικής Εκκλησίας που συμφύρεται ανοιχτά με Ναζιστές, τους ευλογεί και αρνείται πεισματικά να τους καταδικάσει, της Εκκλησίας που υπερασπίζεται τα δόγματά της με τη βοήθεια του (Χρυσαυγίτη;) Αστυνόμου και του Εισαγγελέα που ερμηνεύει αντιδραστικά ακόμη και τους αναχρονιστικούς νόμους, θα επιχειρήσω να ερευνήσω τη μισαλλοδοξία της ελληνικής πολυθεϊστικής θρησκείας και να τη συγκρίνω με αυτήν του ρωμέικου κλήρου.  Ο Πήτερ Ουστίνωφ στο βιβλίο του «Προσοχή! Προκαταλήψεις» (Εμπειρία Εκδοτική, μτφρ Ε.Καλλιγέρη), που αποτελεί εγχειρίδιο κατά της μισαλλοδοξίας, επισημαίνει πως οι Έλληνες που εφηύραν τη Δημοκρατία στη γη την εφάρμοσαν και στον ουρανό και συμπληρώνει για την μετάβαση από τον πολυθεϊσμό στον μονοθεϊσμό: «Εγώ θεωρώ αυτή την εξέλιξη…ως μια μεγάλη οπισθοχώρηση και από παιδί ακόμα δεν μπόρεσα να συμφιλιωθώ με αυτόν τον αυταρχικό Θεό». Ο Ρώσος Νομπελίστας (1987) Ιωσήφ Brodsky στο «Εγκαταλείποντας το Βυζάντιο» («Flight from Byzantium»-1985), ταυτίζει τον πολυθεϊσμό με την Δημοκρατία και τον μονοθεϊσμό με την απολυταρχία, άποψη που διαθέτει ισχυρή βάση, αφού οι μονοθεϊστικές θρησκείες στήριξαν το θεσμό της ελέω Θεού μοναρχίας και περιέχουν το σπέρμα της μονοκρατορίας.
——Ποια ήταν η στάση της ελληνικής θρησκείας απέναντι στους κάθε λογής Στοχαστές που την αμφισβητούσαν;  Δόγμα δεν υπήρχε, ενιαία «αφήγηση»  (μύθος) δεν υπήρχε, οργανωμένο ιερατείο δεν υπήρχε, ούτε επικεφαλής του Αρχιερέας, άρα οι αντιρρησίες διαχειρίζονταν  από το θρησκευτικό κατεστημένο πολύ πιο ερασιτεχνικά από ότι στον ανατολικό Μεσαίωνα ή και σήμερα. Οι άνθρωποι που συνδέουν την ύπαρξή τους ή τα επαγγελματικά και ταξικά τους προνόμια με μια συγκεκριμένη κοσμοθεώρηση, γίνονται αναγκαστικά επικίνδυνοι για όποιον απειλήσει την αυταρέσκειά τους, την ευζωϊα τους, την κοινωνική τους υπόσταση και εν τέλει την ίδια τους την εξουσιαστική δύναμη. Όσο πιο πρωτόγονη και αθεμελίωτη είναι η πεποίθησή τους-όπως συμβαίνει με τις θρησκείες-τόσο πιο βίαιη είναι και η αντίδρασή τους, στο βαθμό που οι θεσμοί τους το επιτρέπουν. Η ελληνική πλουραλιστική θρησκεία δεν υπήρξε γενικά μαχητικά μισαλλόδοξη γι’αυτό και άφησε τεράστιο έδαφος στον προβληματισμό των φιλοσόφων και στα λόγια των τραγωδών, ιδιαίτερα στην Αθήνα, στην ανεκτική Ιωνία και στη Σικελία. Η θεολογία της ήταν η μυθολογία των ποιητών, που με μεγάλη ευκολία παρουσιαζόταν σε διάφορες εκδοχές, που εμπόδιζαν κάθε δογματική προσέγγιση.  Αν δούμε τη διαδικασία δίωξης που κινήθηκε εναντίον φιλοσόφων και ποιητών, θα δούμε ότι ξεκινούσε πάντα από ένα ή το πολύ δυο πρόσωπα, όχι συνήθως ιερωμένους, αλλά λαϊκιστές πολιτικούς, που επένδυαν στην ευπιστία και στη βλακεία του όχλου. Δεν υπήρχε Ιερά Σύνοδος για να κηρύξει γενικό πογκρόμ, τα πράγματα δεν έπαιρναν έκταση και ο διωκόμενος συνήθως έφευγε από την πόλη χωρίς να υπάρξει πιο δραματική συνέχεια.
——Ο Αριστοφάνης κι Ευριπίδης, που συχνά έγραψαν με ασέβεια κατά των θεών, δεν βρήκαν το μπελά τους, κι αυτό σίγουρα κάτι μπορεί να μας πει και για το σήμερα του «Παστίτσιου», που του αποδόθηκαν θεϊκές ιδιότητες για να θεμελιωθεί το έτσι κι αλλιώς αναχρονιστικό αδίκημα της «βλασφημίας». Πολύ νωρίς ο Ξενοφάνης, μια χαρισματική μορφή ταξιδευτή Ίωνα φιλόσοφου και ποιητή που έζησε στη Σικελία, επέκρινε, χωρίς να διακινδυνεύσει, τη λαϊκή δεισιδαιμονία αλλά και τους ποιητές για την ανήθικη και ανθρωπομορφική εικόνα και για τις συμπεριφορές που έδιναν στους θεούς. Ο Όμηρος κι ο Ησίοδος έχουν προσάψει στους θεούς την κλοπή, τη μοιχεία και την αλληλοεξαπάτηση.  Αν τα ζώα μπορούσαν να ζωγραφίζουν και να φτιάχνουν αγάλματα, καθώς οι άνθρωποι, τ’ άλογα θα ζωγράφιζαν τους θεούς όμοια με αυτά, παρατηρούσε ο Ξενοφάνης. Ο Ευήμερος, ιδρυτής ενός ολόκληρου ρεύματος των λεγόμενων Ευημεριστών, που διαδόθηκε και στο ρωμαϊκό κόσμο, διατύπωσε τη θέση πως οι θεοί ήταν αρχικά άνθρωποι και τη γλύτωσε πολύ φτηνά, ως απλός αποδέκτης μιας κριτικής ιερέων και συγγραφέων όπως ο Πλούταρχος, που τον παρουσίαζε ως άθεο.  Ο σύγχρονος του Σωκράτη φιλόσοφος Πρόδικος από την Κείο, μαθητής του Πρωταγόρα που έζησε στην Αθήνα, ήταν ένα είδος Νατουραλιστή, που κατηγορήθηκε για αθεϊα χωρίς να υποστεί συνέπειες και που σύνδεσε τις πρωτόγονες μεταφυσικές αντιλήψεις με την ανοησία των ανθρώπων και με τις γεωργικές τους ενασχολήσεις, αποδίδοντας τη θεοποίηση στοιχείων της φύσης στην ωφέλεια που κομίζουν στον άνθρωπο. Εσφαλμένα του αποδίδεται από τη Σούδα πως υπέστη τον ίδιο θάνατο με το Σωκράτη, μια φαντασίωση που παρά την πρόδηλη σύγχυση («ως διαφθείρων τους νέους») στην οποία οφείλεται, υιοθετείται ευχαρίστως από σύγχρονούς μας Ομολογητές του κρατικής θρησκείας για να συμψηφίσει τα πταίσματα του ελληνικού κόσμου με τις κακουργίες της ρωμαϊκής και ανατολίτικης Ορθοδοξίας. Πολύ κοντά στην αθεϊα ήταν και ο αντιφατικός Κριτίας, θείος του Πλάτωνα, μαθητής του Σωκράτη, άλλοτε Δημοκρατικός, άλλοτε τύραννος, ένας από τους «τριάκοντα» και πολύ σκληρός διώκτης των πολιτικών του αντιπάλων, που φυλακίστηκε στα νιάτα του για ασέβεια όταν κατηγορήθηκε μαζί με τον Αλκιβιάδη για ερμοκοπία. Η κριτική αθεϊα του φιλόσοφου που τον συνόδευε δεν του κόστισε καμία ποινή. Ο ίδιος ο αριστοκρατικός και ιδιόρρυθμος Ηράκλειτος, προγενέστερος του Πλάτωνα, είχε εναντιωθεί με περιφρόνηση στη λαϊκή θρησκευτική έκφραση, στη λατρεία των αγαλμάτων και στις τελετές των βωμών, αν και αφιέρωσε τα βιβλία του στο ναό της Αρτέμιδας. Οι Ίωνες (Μιλήσιοι) Θαλής, Αναξίμανδρος και Αναξιμένης,  καθαρά υλιστές στην κοσμολογική τους διδασκαλία, δεν τράβηξαν τους κεραυνούς των πιστών, όχι μόνο λόγω της ανοχής που επικρατούσε στα ιωνικά παράλια, ίσως γιατί δεν εκλαϊκευσαν τις έρευνές τους, αν και ο Αναξίμανδρος κατά τον Κικέρωνα (‘De Divinatione’) έστησε αστεροσκοπείο στον Ταϋγετο και προειδοποίησε τους Λάκωνες για επικείμενο σεισμό, χωρίς να θεωρηθεί ότι προσβάλλει τον Όλυμπο ή τον Εγκέλαδο.
——Ασφαλώς αυτοί όλοι ήταν οι πιο τυχεροί για διάφορους λόγους, ακόμη και  συγκυριακούς που είχαν να κάνουν με πρόσωπα, με συμφέροντα και με συσχετισμούς πολιτικών δυνάμεων. Ισχύει όμως κι εδώ ο Κανόνας των (όχι λίγων) εξαιρέσεων, που ευτυχώς  δεν εντάσσονται με κανέναν τρόπο σε κάποιο ιστορικά διαπιστωμένο ρεύμα ή κλίμα γενικευμένων διωγμών ή καταστροφής της ζωής όλων όσων κατηγορήθηκαν, αφού υπήρχε στον ελληνικό κόσμο πάντα κάποια φιλόξενη γωνιά για όσους στοχοποιήθηκαν.
——Μια άτυχη περίπτωση για παράδειγμα, φέρεται πως είναι ο Πυθαγόρειος φιλόσοφος, μαθηματικός και φυσικός Ίππασος, για τον οποίο λέγεται, ανάμεσα σε πολλές εκδοχές, πως ρίχτηκε στην θάλασσα από τους συντρόφους του, επειδή ανακαλύπτοντας τους άρρητους αριθμούς ανέτρεψε βασική αρχή της φιλοσοφίας τους, που είχε σχέση θρησκευτικού μυστικισμού με τους αριθμούς. Για την ακρίβεια ο Ίππασος ο Μεταπόντιος ανακάλυψε πως η διαγώνιος ενός τετραγώνου πλευράς 1, δηλαδή σύμφωνα με το πυθαγόρειο θεώρημα η τετραγωνική ρίζα του δύο, είναι άρρητος αριθμός.  Οι Πυθαγόρειοι όμως πίστευαν ότι ο λόγος όλων των  μεγεθών μπορεί να εκφραστεί ως λόγος δύο φυσικών αριθμών, οι άρρητοι αριθμοί απειλούσαν τον πύργο των κοσμοαντιλήψεών τους. Αυτή ήταν μια ιδιωτική εσωτερική υπόθεση ενός συγκεκριμένου ρεύματος ιδεών,  υπήρξαν όμως περιπτώσεις που η πόλη κινούσε τους μηχανισμούς της δίωξης. Ήδη από τον 5ο π.Χ. αιώνα ο πρωτοπόρος αγνωστικιστής Πρωταγόρας, όταν ρωτήθηκε για τους θεούς απάντησε: «Δεν γνωρίζω αν υπάρχουν ή δεν υπάρχουν θεοί ούτε τη μορφή τους γιατί πολλά πράγματα με εμποδίζουν να ξέρω και η άγνοια των δεδομένων και η συντομία της ανθρώπινης ζωής» (Διογένης ο Λαέρτιος «Πρωταγόρας», Πλάτων «Μένων», 91). Η αποκοτιά του,  του κόστισε ακριβά. Ο  ολιγαρχικός άρχοντας Πυθόδωρος τον κατήγγειλε δημόσια για αθεΐα. Τα βιβλία του κάηκαν δημόσια στην αγορά και ο ίδιος καταδικάστηκε. Λέγεται πως για να γλυτώσει το έσκασε για τη Σικελία και πνίγηκε στο ταξίδι της φυγής του, το πιθανότερο όμως είναι να έφτασε σώος και να πέθανε τιμημένος.

Ο «αγνωστικιστής» Στίλπων ο Μεγαρεύς όπως απεικονίστηκε στο «Χρονικό της Νυρεμβέργης» (1493), πανομοιότυπα με το Σπεύσιππο

Ο «αγνωστικιστής» Στίλπων ο Μεγαρεύς όπως απεικονίστηκε στο «Χρονικό της Νυρεμβέργης» (1493), πανομοιότυπα με το Σπεύσιππο

——Ο ίδιος ο μέγας Αριστοτέλης, που κατηγορούσε την Αθήνα πως υπέθαλπε την συκοφαντία-«…σύκον δ’ επί σύκω»- τελικά έπεσε κι αυτός θύμα της θρησκευτικής της έκδοσης. Κατέφυγε στην Χαλκίδα κατηγορούμενος από τον Ελευσίνιο ιεροφάντη Ευρυμέδοντα για ασέβεια, αφού  τόλμησε σε ύμνο του να αποδώσει θεϊκές ιδιότητες στον νεκρό φίλο του Ερμία, αλλά πίσω από αυτή τη δίωξη βρισκόταν το πολιτικό μίσος της αντιμακεδονικής παράταξης, με εκπρόσωπο κάποιο Δημόφιλο, προς τον κάποτε προστατευόμενο του, νεκρού πλέον, Μακεδόνα Αλέξανδρου. Η πατρίδα της μητέρας του δέχθηκε τον Αριστοτέλη και σήμερα τον τιμά με μια μικρή προτομή στην όχθη του πορθμού της. Πάλι καλά αφού ο Σκαρίμπας δε βρήκε θέση στο νεκροταφείο της, διωγμένος από το Δεσπότη, αν και τελικά του βγήκε σε καλό αφού ο δήμαρχος του έδωσε χώρο  στο κάστρο της.  Καλύτερη αντιμετώπιση από το δάσκαλό του είχε ο  Θεόφραστος (διάδοχος του Αριστοτέλη στη σχολή του Λυκείου), που ήταν δημοφιλής στους Αθηναίους, τόσο που όταν κατηγορήθηκε με τη σειρά του γι’ ασέβεια, από τον αισχρό δημαγωγό Αγνωνίδη, έτρεξαν εκατοντάδες σαν μάρτυρες υπεράσπισης κι έτσι αν και ο ίδιος δεν άρθρωσε λέξη στην απολογία του, αθωώθηκε με άνετη πλειοψηφία, αντίθετα με το συκοφάντη που αργότερα είχε κακό τέλος.
——Ο ταλαίπωρος Αίσωπος δεν ήταν τόσο τυχερός όπως ο Αριστοτέλης. Κατηγόρησε το παπαδαριό των Δελφών πως πλουτίζει από τα μαντέματα κι αυτοί οι μοχθηροί και εκδικητικοί αγύρτες του έβαλαν στις αποσκευές του χρυσάφι και μετά τον κατηγόρησαν για ιερόσυλο, γκρεμίζοντάς  τον από τα βράχια των Φαιδριάδων, πάνω από την Κασταλία, εκεί που εκτελούσαν τους «βέβηλους». Αν ο Αίσωπος ήταν κακοσχηματισμένος και τραβούσε πάνω του την εύκολη απέχθεια των μοχθηρών, ο Αλκιβιάδης που ήταν ξακουστός για την ομορφιά του, δε γλύτωσε ούτε αυτός τις κατηγορίες για ασέβεια. Τον συκοφάντησαν για καταστροφή των οδοδεικτών (αλλά και συνάμα λατρευτικών στηλών των Ερμών) και τον κατηγόρησαν για παρώδηση των Ελευσινίων Μυστηρίων, καταγγελίες  που έγιναν αιτία να καταδικαστεί σε θάνατο για βλασφημία, άσχετα αν η απόφαση δεν εκτελέστηκε ποτέ λόγω της διαφυγής του αρχικά, αλλά ούτε και όταν επέστρεψε. Αλλά και η ωραία και ισχυρή Ασπασία βρέθηκε στο στόχαστρο του φθονερού κωμικού ποιητή Έρμιππου που τη μήνυσε για ασέβεια.  Δεν ήταν παρακατιανός ο Έρμιππος, ήταν πολυγραφότατος, βραβευμένος και αξιόλογος, αλλά μισούσε τον Περικλή, που τελικά κατάφερε να σώσει τη σύντροφό του από τα χειρότερα, σε μια πόλη που ο λαός της ηδονιζόταν να αποκαθηλώνει τους ισχυρούς και τους αξιόλογους.  Έτσι την έπαθε ο κορυφαίος Σωκράτης, που η άδικη καταδίκη του, επειδή συνελήφθη «ους μεν η πόλις νομίζει θεοὺς ου νομίζων, έτερα δὲ καινὰ δαιμόνια εισφέρων» κλπ, είναι τόσο γνωστή ακόμη και στις λεπτομέρειές της, που δεν θα χρειαστεί να αχοληθούμε.
antique-mis3——Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος [εικ. Αντίγραφο (10ς αι.) συγκριτικών υπολογισμών του σχετικά με διαστάσεις Ήλιου-Γης-Σελήνης], ένας μεγαλοφυής και πρωτοπόρος ηλιοκεντρικός αστρονόμος, που από αυτόν εμπνεύστηκε όπως ομολογεί 20 αιώνες μετά ο Κοπέρνικος, αυτός που κατάφερε να μετρήσει με μικρό σχετικά λάθος την περιφέρεια της Σελήνης, κατηγορήθηκε από το στωϊκό Κλεάνθη, που ζήτησε την καταδίκη του,  «… ως κινών την του κόσμου εστίαν και ταράσσων ούτω την των Ολυμπίων ηρεμίαν». Έτσι ο Αρίσταρχος για να σώσει την ελευθερία του, κατέφυγε στην  Αλεξάνδρεια, όπου και πέθανε αυτοεξόριστος. Στην Αίγυπτο κατέφυγε και ο φιλόσοφος Θεόδωρος ο άθεος (έργο του, το «Περί θεών»), που διώχτηκε από την Αθήνα ως ασεβής αλλά έγινε δεκτός με τιμές στην αυλή του Πτολεμαίου Α΄. Διωγμένος από την Κυρήνη ως αρχηγός της ‘αίρεσης’ των «Θεοδώρειων», επέστρεψε στην Ελλάδα. Η επέμβαση του Δημήτριου του Φαληρέα τον έσωσε από την καταδίκη του Αρείου Πάγου.  Μεταξύ των μαθητών του συγκαταλέγονταν και ο Βίων ο Βορυσθενίτης, ένας κυνικός από τα μέρη της Μαύρης θάλασσας, που έζησε στην Αθήνα και που κορόιδευε τη θρησκοληψία του όχλου. Η αλήθεια είναι ότι ο Θεόδωρος παραήταν τολμηρός αμφισβητώντας ακόμη και τον υπέρ πατρίδος θάνατο, που τον θεωρούσε μια καθαρή ανοησία.  Δεν δίσταζε να προκαλεί με ερωτήματα σαν κι αυτό που έβαλε στο Μεγαρίτη φιλόσοφο Στίλπωνα, έναν τουλάχιστον άθρησκο, αλλά πιο προσεκτικό από τον Θεόδωρο:  «Πες μου Στίλπωνα,  πώς εξακρίβωσες πως η Αθηνά είναι θεά και όχι θεός; Σήκωσες μήπως το ρούχο της και το είδες;».  Αυτό ειπώθηκε επειδή ο Στίλπων είχε αναρωτηθεί δημόσια αν η Αθηνά ήταν  θεά ή θεός και βρέθηκε κατηγορούμενος όταν είπε πως δεν ήταν κόρη του Δία αλλά έργο του Φειδία. Σε ερώτημα αν οι θεοί χρειάζονταν λατρεία ο Στίλπων είχε απαντήσει πως μπροστά στον όχλο δεν μπορούσε να απαντήσει, μια ανάλογη απάντηση υπεκφυγής, είχε δώσει και ο Βίωνας.  Τέλος ένας άλλος Αστρονόμος, Μαθηματικός και Μετεωρολόγος, ο Διογένης Απολλωνιάτης, «ανὴρ φυσικὸς και άγαν ελλόγιμος», φέρεται από το Διογένη το Λαέρτιο «μικρού κινδυνεύσαι Αθήνησιν», ενώ ο άθεος σοφιστής και επικριτής των Ελευσινίων Μυστηρίων Διαγόρας ο Μήλιος που κατηγορείτο «ως θεομάχος» και ασεβής από τους Αθηναίους, κατέφυγε στην Κόρινθο. Αναφέρεται πως χρησιμοποίησε ως προσάναμμα για να μαγειρέψει ξύλινο είδωλο του Ηρακλή.
——Το  431 έσκασε η βόμβα του φανατικού ή μάλλον του αγύρτη μάντη Διοπείθη, που ζητούσε την τιμωρία των απίστων και όσων ερμήνευαν τα φυσικά φαινόμενα. Ο πονηρός «προφήτης» της αρχαίας Αθήνας, έβαλε στο στόχαστρο τον Αναξαγόρα, φιλόσοφο από τα μέρη της Ιωνίας που είχε ανησυχίες γύρω από το φυσικό κόσμο και την Αστρονομία, που τον φυγάδευσε ο Περικλής στη Λάμψακο: «…και ψήφισμα Διοπείθης έγραψεν εισαγγέλλεσθαι τους τα θεία μη νομίζοντας ή λόγους περὶ των μεταρσίων διδάσκοντας απερειδόμενος εις Περικλέα δι’ Αναξαγόρου την υπόνοιαν … Αναξαγόραν δε φοβηθεὶς εξέπεμψεν εκ της πόλεως» (Πλούταρχου-‘Περικλής’).  Πολλοί αναφέρουν και τον Κλέωνα στους διώκτες του φιλόσοφου, γεγονός όμως είναι ότι τα κίνητρα ήταν πιο πολύ πολιτικά, το πλήγμα στον Περικλή, παρά θρησκευτικά, άσχετα από τις προθέσεις του Διοπείθη. Πιθανότατα ο φιλόσοφος πριν δραπετεύσει είχε φυλακιστεί κρατώντας όμως την ψυχραιμία του, γιατί κατά τον Πλούταρχο  «Αναξαγόρας εν τω δεσμωτηρίω τον του κύκλου τεραγωνισμόν έγραφε».
——Ίσως οι κακοτυχίες κάποιων να έκαναν άλλους προσεκτικότερους. Ίσως να διαμορφώθηκε και μια κουλτούρα, αυτό είναι το πιθανότερο, ήπιας αυτολογοκρισίας των λογίων. Ο Θουκιδίδης ένας μάλλον άθεος ορθολογιστής, απέφυγε κάθε θρησκευτική αναφορά στο έργο του, ακόμη και στον «Επιτάφιο» όπου μιλάει ο μαθητής  του Πρωταγόρα Περικλής, αν και το θέμα προσφέρεται. Υμνούνται οι θεσμοί η Δημοκρατία αλλά όχι η ευσέβεια των νεκρών. Αυτή η απουσία έχει συχνά επισημανθεί, αν και δεν δέχονται όλοι οι ερευνητές την ερμηνεία της αθεϊας και του ορθολογισμού, ειδικά οι παλιότεροι. [Οurania (Nanno) Marinatos Kopff, “Τhucydides and traditional religion” -1978].  Ο βιογράφος του Θουκυδίδη, Γραμματικός και ρήτορας Άντυλλος, όπως διασώζεται στον Αμμιανό Μαρκελλίνο στο δικό του έργο «Βίος Θουκ.» (22), τον θεωρεί «ήρεμα άθεο» («άθεος ήρεμα ενομίσθη της εκείθεν θεωρίας»). Από την άλλη η πλουραλιστική θρησκευτική ανοχή επέτρεψε την εισαγωγή ξένων θεοτήτων όπως της Ίσιδας. Για παράδειγμα,  στον Πειραιάς τον 4ο αι. δόθηκε άδεια για να στηθεί ιερό της θεάς από τους αιγύπτιους μετανάστες («Sylloge inscriptionum religionis Isiacae et Sarapiacae-Vidman», Ladislav). Νομίζω πως η σύγκριση με την τύχη των Αιγύπτιων μεταναστών σήμερα, που μαχαιρώνοντα από τη Χ.Α. και με το τζαμί που δεν λέει να χτιστεί είναι συντριπτική.  Δεν πρέπει επίσης να λησμονούμε την ευκολία με την οποία επετράπη στον Παύλο να κηρύξει δημόσια τον νέο Θεό στην πολυθεϊστική ρωμαιοκρατούμενη πόλη της Παλλάδας. Αν συνέβαινε κάτι ανάλογο στους βυζαντινούς χρόνους της Ορθοδοξίας, η οποία δεν ανέχτηκε ούτε τη νεοπλατωνική Σχολή των Αθηνών, ο τολμητίας θα λυντσαριζόταν. Είναι αλήθεια βέβαια, πως δεν υπήρξαν οργανωμένες αιρέσεις που να απειλούν την κυρίαρχη θρησκευτική αντίληψη, η οποία όμως, από την ίδια την πολυδιάστατη και ανεκτική της φύση, δεν μπορούσε να γεννήσει τέτοιες αντιδράσεις.
——Στον απόηχο πια του αρχαίου κόσμου,  το 2ο μ.Χ. αιώνα, κι ενώ ερχόταν η κρατική «χριστιανική» (;) πλημμυρίδα της δεισιδαιμονίας και του μίσους, ο εθνικός Λουκιανός στους ‘Νεκρικούς Διαλόγους’ σατίρισε ανενόχλητος τη δεισιδαιμονία των κατώτερων στρωμάτων των πιστών της θρησκείας του. Την ίδια εποχή ο επίσης εθνικός Κέλσος και λίγο μετά ο εθνικός Πορφύριος απεχθάνονταν φανερά τις λαϊκές προλήψεις των οπαδών της ελληνικής θρησκείας, χωρίς να κινδυνεύσει η ευτυχία τους.  Τα χειρόγραφα των δυο τελευταίων όμως και το περιεχόμενο τους, δέχτηκαν επιθέσεις από το μίσος των οπαδών της νέας Μεταφυσικής.

ΥΓ
Διαβάστε:
«Aθηναϊκή Δημοκρατία και βυζαντινή Θεοκρατία»

Advertisements
This entry was posted in Γράμμα από το Ληξούρι, Logos. Bookmark the permalink.

19 Responses to Θρησκευτική μισαλλοδοξία στην ελληνική αρχαιότητα

  1. Ο/Η athriskos λέει:

    Θρησκευτική μισαλλοδοξία στην ελληνική αρχαιότητα

    Η έννοια της μισαλλοδοξίας αναφέρεται περισσότερο σε περιπτώσεις όπου εμφανίζεται ετεροδοξία θρησκευτικής φύσεως. Επίσης και σε αιρέσεις εντός της ίδιας της θρησκείας.

    Έχω την γνώμη ότι απέναντι στην ενόχληση των θρησκευομένων εξ αιτίας της αθεΐας θα έπρεπε να χρησιμοποιηθεί μια κάποια άλλη διατύπωση, όπως ας πούμε Διώξεις άθεων στην ελληνική αρχαιότητα, αφού ο λόγος αναφέρεται στο συγκεκριμένο θέμα.

    Τέλος πάντων η διατύπωση Θρησκευτική μισαλλοδοξία στην ελληνική αρχαιότητα, νομίζω ότι δημιουργεί λανθασμένη εντύπωση σ’ αυτούς τουλάχιστον που θα διαβάσουν μόνο τον τίτλο.

  2. Ο/Η Ἀριστοκλῆς λέει:

    Ὁ Διογένης ὁ Λαέρτιος ἦταν λαϊκὸ ἀνάγνωσμα ἢ καλύτερα ἀστικὸ ἀνάγνωσμα. Τέτοια βιβλία πρέπει νὰ ὑπῆρχαν ἀρκετά, μόνο τοῦ Διογένους ἐπέζησε στὸν χρόνο. Τὸ κάψιμο βιβλίων θεωρεῖται ἀνοησία ἀπὸ τοὺς συγχρόνους ἐρευνητές, ἀφοῦ φιλοσοφικὰ βιβλία δὲν ὑπῆρχαν μόνον στὴν Ἀθήνα. Τὸ ἴδιο λένε καὶ γιὰ τὸν Πλάτωνα καὶ τὰ βιβλία τοῦ Δημοκρίτου καὶ ἡ αἰτία εἶναι ὅτι ὁ Πλάτων ποτὲ δὲν ἀσχολήθηκε μὲ τὸν Δημόκριτο. Ὁ Διογένης, ὁ Κικέρων, ὁ Πλούταρχος ἀπέχουν ἐκατοντάδες χρόνια ἀπὸ τὰ γεγονότα.
    Ἡ κατηγορία κατὰ τοῦ Σωκράτη, ὅτι δὲν λατρεύει τοὺς θεοὺς τῆς Πόλεως, ὑπονοεῖ ὅτι εἶναι τεκμήριο τῆς προδοσίας του. Ὁ καθένας λάτρευε τοὺς θεοὺς τῆς Πόλεώς του, δὲν ἀμφισβητοῦσε τὴν ὕπαρξι τῶν ἄλλων, ἀλλὰ δὲν ἦταν σχετικοὶ μ’αὐτόν. Οἱ ἄλλες πόλεις χρησιμοποιοῦσαν τὰ ἴδια ὀνόματα μὲ ἄλλα προσωνύμια καὶ γιὰ τοὺς ἀλλόγλωσσους ἀντιστοίχιζαν. Ἀργότερα ἀπὸ τοὺς Ῥωμαίους ὁ Ὄντιν θὰ θεωρηθεῖ ὁ Ἑρμῆς καὶ ὁ υἱὸς τοῦ Ὄντιν ὁ Θὼρ μὲ τὸν Δία. Δὲν ξεκίνησε κανένας ἱερὸ πόλεμο γιὰ τὸ ποιὸς εἶναι πατέρας ποιοῦ!
    Οἱ ἀρχαῖοι μᾶλλον δὲν μποροῦσαν νὰ φαντασθοῦν ὅτι κάποιος ἀμφισβητεῖ τὴν ὕπαρξι τῶν θεῶν, ὅπως κάποιος θὰ ἀμφισβητοῦσε τὴν ὕπαρξι γνωρίμων ἀντικειμένων. Ἡ σημερινὴ ἀθεΐα εἶναι ἀποτέλεσμα τοῦ μονοθεϊσμοῦ ποὺ διεχώρισε τὸν Κόσμο σὲ κτιστὸ καὶ ἄρα νεκρὸ καὶ ἄψυχο καὶ ἄκτιστο δηλαδὴ τὴν ἐνέργεια ποὺ θέτει σὲ κίνησι τὸν Κόσμο. Ἐπειδὴ δὲ οἱ ἀποκαλύψεις περὶ τοῦ ἀκτίστου δὲν γίνονται ἀποδεκτὲς ἀπὸ τὸν μέσο ἄνθρωπο, ἀποῤῥίπτεται τὸ ἄκτιστο, ἀλλὰ συνεχίζει νὰ βλέπει τὸν Κόσμο ὡς κτιστὸ καὶ ἄψυχο χωρὶς κτίστη καὶ ψυχή.

    • Ο/Η Ερυθρός Γυμνασιάρχης λέει:

      Η Μπριτάννικα το πιστεύει.
      http://www.britannica.com/EBchecked/topic/479580/Protagoras
      Protagoras

      According to ancient tradition, he was accused of impiety, his books were publicly burned, and he was exiled from Athens.

      http://en.wikipedia.org/wiki/Protagoras

      Aκόμα και αυτοί που αμφισβητούν το κάψιμο των συγγραμμάτων του Πρωταγόρα, δεν το απορρίπτουν, απλά το θεωρουν περιορισμένης έκτασης.

      According to Diogenes Laërtius, the outspoken agnostic position taken by Protagoras aroused anger, causing the Athenians to expel him from the city, and all copies of the book were collected and burned in the marketplace; this is also mentioned by Cicero.[15] However, the Classicist John Burnet doubts this account, as both Diogenes Laërtius and Cicero wrote hundreds of years later and no such persecution of Protagoras is mentioned by contemporaries who make extensive references to this philosopher.[16] Burnet notes that even if some copies of Protagoras’ book were burned, enough of them survived to be known and discussed in the following century.

  3. Ο/Η Βαρδάρης λέει:

    Ψευδο-μυροβλύτης ο Άγιος Δημήτριος!

    Νίκος Ζαχαρόπουλος ομότιμος καθηγητής Θεολογικής πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης παραδέχεται:

    Με αγωγό στέλνουν το μύρο στον δήθεν μυροβλύτη Αγ. Δημήτριο της Θεσσαλονίκης! Οι μουμιοποιήσεις είναι φυσικό φαινόμενο το μύρο είναι στημένο θαύμα.

  4. Ο/Η Αυλός Πανός λέει:

    Τα γεγονότα αυτά περισσότερο ομοιάζουν σε ξεκαθάρισμα λογαριασμών για πολιτικές και προσωπικές έριδες και στη βάση των διαμορφωμένων κοινωνικών ισορροπιών της κάθε εποχής και της πολιτικής κατάσταση της κάθε πόλης, το χαρακτηριστικό παράδειγμα της καταδίκης του Σωκράτη ξεκινάει από την στιγμή που ο ίδιος διαλογίζεται στον χρησμό του Απόλλωνα που ζήτησε ο φίλος του ο Χαιρεφώντας που έλεγε ότι δεν υπάρχει πιο σοφός από τον Σωκράτη, αυτό τον ώθησε να ψάξει σε ποιο βαθμό αληθεύουν τα λόγια του θεού και τον οδήγησε στον ερεθισμό των συμπολιτών του που δεν μπόρεσαν να αποδεχτούν ποτέ την ακεραιότητα του και τον κατηγόρησαν ως υπαίτιο της ανάμειξης ενός μαθητή (και της διδασκαλίας του) του στην εξουσία των τυράννων. Αυτά μπορεί να τα βρει ο καθένας στην απολογία, αλλά γενικά θρησκευτική μισαλλοδοξία που πηγάζει από κάποιο ιερατείο δεν υφίσταται, όλοι οι κάτοικοι των πόλεων της αρχαιότητας ασκούσαν αυτό το καθήκον βάση κλήρου για ένα ορισμένο διάστημα, ουσιαστικά και για να αποφεύγονται τέτοια ζητήματα. Το ότι κάποιοι προσπάθησαν η θέλησαν να επιβάλουν ένα συγκεκριμένο τρόπο ερμηνείας του Θείου εξυπηρετώντας προσωπικές φιλοδοξίες δεν μπορούμε να το κατατάξουμε σε κάποιο ρεύμα θρησκευτικής μισαλλοδοξίας που προέρχεται από τους ουρανούς όπως συμβαίνει στον χριστιανισμό ακριβώς το αντίθετο συμβαίνει. Αυτό που ουσιαστικά γίνεται είναι η σύγκρουση διαφορετικών ρευμάτων στις πόλεις κράτη που δεν είναι στάσιμες και αλλάζουν συνεχώς.

  5. Ο/Η laskaratos λέει:

    Σταύρο,
    νομίζω πως ο όρος μισαλλοδοξία, δηλαδή μίσος για την άλλη γνωμη (δόξα) είναι πολύ ευρύς και μπορεί να χαρακτηρίσει αυτά που περιγράφονται εδώ.
    Τόσο σε εσένα, όσο και στους
    Αριστοκλή
    και
    Αυλό Πανός,
    υπενθυμίζω ότι έχω γράψει στο κείμενο:

    «Η ελληνική πλουραλιστική θρησκεία δεν υπήρξε γενικά μαχητικά μισαλλόδοξη γι’αυτό και άφησε τεράστιο έδαφος στον προβληματισμό των φιλοσόφων και στα λόγια των τραγωδών, ιδιαίτερα στην Αθήνα, στην ανεκτική Ιωνία και στη Σικελία. Η θεολογία της ήταν η μυθολογία των ποιητών, που με μεγάλη ευκολία παρουσιαζόταν σε διάφορες εκδοχές, που εμπόδιζαν κάθε δογματική προσέγγιση. Αν δούμε τη διαδικασία δίωξης που κινήθηκε εναντίον φιλοσόφων και ποιητών, θα δούμε ότι ξεκινούσε πάντα από ένα ή το πολύ δυο πρόσωπα, όχι συνήθως ιερωμένους, αλλά λαϊκιστές πολιτικούς, που επένδυαν στην ευπιστία και στη βλακεία του όχλου. Δεν υπήρχε Ιερά Σύνοδος για να κηρύξει γενικό πογκρόμ, τα πράγματα δεν έπαιρναν έκταση και ο διωκόμενος συνήθως έφευγε από την πόλη χωρίς να υπάρξει πιο δραματική συνέχεια».

  6. Ο/Η άσχετος λέει:

    Η πίστη στα θεία καθορίζει δύο βασικούς άξονες: τις σχέσεις των ανθρώπων με το θεό και τις σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους. Υποψιάζομαι λοιπόν, χωρίς να έχω ασχοληθεί εν είδει έρευνας, πως ο πανικός κατά αλλοδόξων και αθέων είναι ένας κεκαλυμμένος πανικός κατά της ενδεχόμενης »ανατροπής» του κοινωνικού στάτους κβο που υποτίθεται ότι ευλογεί -και καλά- ο θεός. Ο άθεος κι ο αλλόδοξος στην πραγματικότητα προτρέπουν άθελά τους, σε επαναξιολόγηση της πίστης των υπολοίπων, πράγμα που όχι μόνο ταράζει τα νερά, αλλά δημιουργεί και ψυχολογικές αγωνίες: »αφού-όλοι-πιστεύουν-στο-ίδιο-που-πιστεύω-κι-εγώ-άρα-καλώς-πιστεύω»…
    κι αντίστροφα: αν κάποιοι αμφισβητούν αυτό στο οποίο πιστεύω εγώ, μήπως σφάλλω; αλλά αυτό είναι μια αβάσταχτη ερώτηση για πολλούς ανθρώπους. και τότε και τώρα

  7. Ο/Η Αυλός Πανός λέει:

    Εννοείται ότι δεν θα μαλώσουμε για αυτό.

  8. Εξαιρετικό κείμενο, ως συνήθως.

    • Ο/Η laskaratos λέει:

      Ευχαριστώ πολύ.
      Με την ευκαιρία να δώσω ένα σύνδεσμο για τη θρησκευτική μισαλλοδοξία στη σημερινή Ελλάδα:

      http://www.religioustolerance.org/rt_greec.htm

      RELIGIOUS INTOLERANCE

      IN GREECE

      Treatment of the Jehovah’s Witnesses (Μ.Ιεχωβά)

      Treatment of Evangelical Christians (Ευαγγελικοί)

      Treatment of Evangelical Christians Under Anti-proselytism law (Ευαγγελικοί σε σχέση με το νόμο περί προσηλυτισμού)

      Treatment of the Turkish/Muslim minority in Greece (τουρκική/μουσουλμανική μειονότητα)

      Treatment of members of the Church of Scientology (Εκκλησία Σαϊεντολογίας)

      Other religiously-related activities: (άλλες θρησκευτικές δραστηριότητες)

  9. Ο/Η kleitor λέει:

    μα, οι χριστιανοί θεωρού(ν)σαν το κάψιμο ζωντανών ανθρώπων ακριβώς σαν την απόδειξη ύπαρξης του θεού τους και ταυτόχρονη απόδειξη ανυπαρξίας των άλλων με την «λογική» πως να ο αληθινός τσατίζεται με τους άθεους γι αυτό μας στέλνει μια θεία φώτιση και τους καίμε όλους ενώ οι άλλοι είναι ψεύτικοι αφού ούτε τσαντίζονται ούτε ποτέ μας φώτισαν να τους κάψουμε.

  10. Ο/Η Πανδίων λέει:

    Ωραίο κείμενο, κάπως το είχα παραβλέψει όταν ανέβηκε.

    Να προσθέσω μόνο κάτι, ίσως συνδυαστικά με αυτά που ανέφερε ο Αυλός Πανός, πως όλες οι μη ανεκδοτολογικές μαρτυρίες «θρησκευτικών διώξεων» στην αρχαία Ελλάδα, δηλαδή οι τεκμηριωμένες, προέρχονται από την δημοκρατική Αθήνα και στην ουσία τους συνδυάζονται με φόβο ανατροπής όχι θρησκευτικής τάξης αλλά ανθρώπινης. Η απειλή δεν είναι προς το θρησκευτικό συναίσθημα αλλά προς αυτό που πραγματικά κινδυνεύει με την «αλλαγή» του θρησκευτικού συναισθήματος που δεν είναι άλλο από την ίδια την συνοχή της πόλης, δηλαδή το πολίτευμα.

  11. Ο/Η Πανδίων λέει:

    Για τον Αίσωπο μόνο και μόνο επειδή το άρθρο ξεκινά με την συναισθηματικά φορτισμένη γκραβούρα 🙂 απλά ένα copy απο την Wikki.
    «The name of Aesop is as widely known as any that has come down from Graeco-Roman antiquity [yet] it is far from certain whether a historical Aesop ever existed … in the latter part of the fifth century [BC] something like a coherent Aesop legend appears, and Samos seems to be its home.
    —Martin Litchfield West[2]»

    • Ο/Η laskaratos λέει:

      Προσωπικά θεωρώ πως η ιστορία ή έστω ο μύθος για την τύχη του Αισώπου στους Δελφούς, αντικατοπτρίζει το λιγότερο, το πως έβλεπαν (και το πως ήταν), οι σκεπτομενοι άνθρωποι το ιερατείο του μαντείου που σαν καθαρά άντρο ισχυρών απατεώνων με μεγάλη (καταγραμμένη ιστορικά) επιρροή, θα αντιμετώπιζαν με βίαιη εχθρότητα όποιον τους αμφισβητούσε.

  12. Παράθεμα: Ο Αριστοτέλης πεθαίνει στη Χαλκίδα | Ροΐδη και Λασκαράτου Εμμονές

  13. Παράθεμα: Γιατί οι κρατικοί Αρχιερείς επιτίθενται στον Χόκινγκ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.